Tisza-rivier krijgt na cyanide nu zware metalen

,,Een dambreuk? U bedoelt de cyanidegolf van een paar weken geleden?''. Ongeloof tekent zich af op het gezicht van de verkoopster in de computerwinkel in de Hongaarse stad Szolnok als tot haar door dringt dat het over een nieuw ongeluk gaat, dat er weer een dam bij een mijn in Roemenië is gebroken.

,,Weer cyanide?'' vraagt ze geschrokken. Het antwoord dat het ditmaal om 20.000 ton slib met zware metalen gaat, is nauwelijks een geruststelling. Het is net een maand geleden dat de bevolking van Szolnok een paar dagen lang geen water uit de kraan mocht drinken. Een dodelijke golf cyanide, uit een opvangbekken voor afvalslib van een Roemeense goudmijn, passeerde de stad en doodde het leven in de Tisza, de rivier waar Szolnok zijn drinkwater uithaalt.

Op deze grauwe namiddag ziet de Tisza er niet anders uit dan op andere winterse dagen. Over het gelige water scheren een paar sterntjes, een kolonie kraaien bouwt krijsend slordige nesten in een paar hoge populieren en twee kleine vogeltjes trippelen over een tak in het water en pikken er af en toe wat uit. Langs de oever draven een paar honden. Heel gewoon. Maar onder water beweegt niets, of maar heel weinig. Giftig is het water van de Tisza niet meer. Maar wel levenloos.

De wandelaars langs de waterkant zijn niet in paniek over de nieuwe ramp, wel verbijsterd. ,,Heel droevig'', zegt een oude man. Hij haalt machteloos zijn schouders op. Wat valt er meer te zeggen? ,,Dat gebied was vroeger Hongaars, weet u. Na de Eerste Wereldoorlog hebben ze het van ons afgenomen. Dat hadden ze nooit moeten doen'', voegt hij eraan toe, alsof de twee mijnrampen daarmee zeker zouden zijn verhinderd.

Waterbioloog Joszef Hamar van de Tiszaclub, de milieuorganisatie die sinds de eerste ramp dienst doet als informatiecentrum, kan alleen nog maar diep zuchten. Hij heeft uitgebreid onderzoek gedaan rond de bovenloop van de Tisza en weet twee dingen zeker: het is een uniek natuurgebied en de kans is groot dat dit soort rampen zich vaker zullen voordoen.

De tweede dambreuk vond plaats in Baia Borsa, een staatsmijn waar metalen als zink en koper gewonnen worden. De mijn ligt in een zo ontoegankelijk, bergachtig gebied, dat de gebroken dam alleen bereikbaar is voor voertuigen met rupsbanden. Gewone of mobiele telefoons zijn er niet. Het slib kwam terecht in de Viseul, een rivier die op de Roemeens-Oekrainse grens uitmondt in de Tisza. ,,De Viseul en de Boven-Tisza stromen heel snel, en ik verwacht dat het slib zich vooral zal settelen als het de Hongaarse vlakte binnenstroomt'', zegt Hamar. Dode vissen zullen er ditmaal niet direct te zien zijn. Zware metalen doden niet zo snel als cyanide, maar bouwen zich daarentegen op in de rivierbodem, in planten en dieren. Ze veroorzaken op den duur ziekte, verzwakking en geboorteafwijkingen.

Voor het herstel van de rivier na de cyanideramp is de nieuwe gifgolf dan ook rampzalig. Niet alleen is een stuk Tisza vervuild dat bij de cyanidevloed buiten schot bleef, maar ook, zegt Hamar, staat het water nuvier keer zo hoog als een aantal weken geleden. Daardoor komt de vervuiling ook in de zijtakken en de uiterwaarden, die bij de eerste ramp konden worden afgesloten. ,,We moeten gewoon afwachten, we kunnen er ditmaal niets aan doen''.

Volgens hem zijn er alleen al langs de Szamos, de zijrivier waar de cyanideramp plaatsvond, zo'n 200 potentiële rampplekken, variërend van mijnslibdepots tot een oude loodfabriek. Metingen duiden erop dat er in de afgelopen tien jaar al een aantal malen eerder grotere hoeveelheden gif langs de Szamos zijn vrijgekomen, zonder dat Roemenië meld dedat er iets aan de hand was. Hamar noemt een aantal oorzaken voor de problemen. ,,Sinds de val van het communisme voelt niemand zich meer verantwoordelijk voor die bedrijven. Er wordt niet geïnvesteerd en de technologie is verouderd en vaak gewoon primitief. Voor die slibdammen is het woord simpel nog te positief. Een kind zou het beter doen. Ze bestaan uit niet meer dan stenen en bouwpuin met een laag aarde erover, er zit geen fundament in, niets van een betonnen wapening, laat staan controleapparatuur''. Bovendien zijn in de afgelopen 20 jaar heel veel bossen gekapt.

Daardoor komen regen en smeltende sneeuw soms in stromen van de kale hellingen af. Zowel de dam in Baia Mare als de dam in Baia Borsa waren niet in staat zo'n plotselinge stijging van het waterpeil te verwerken. Hongarije overweegt juridische stappen tegen de eigenaren van de mijn in Baia Mare, de Australische mijnonderneming Esmeralda en de Roemeense staat. De Hongaren hopen op een schadevergoeding die in de tientallen miljoenen dollars kan lopen. Hamar noemt het aan de ene kant een uitdaging voor een wetenschapper om uit te zoeken wat de echte schade aan de Tisza is.

Aan de andere kant hoopt hij, dat het uiteindelijk niet tot een proces tegen de Roemeense regering zal komen. Liever ziet hij dat Hongarije en Roemenië een diplomatieke oplossing vinden. ,,Wij werken heel goed samen met milieuorganisaties en plaatselijke autoriteiten aan de andere kant van de grens. Die samenwerking is van levensbelang als we iets willen doen aan al die andere plekken waar nog een ramp kan plaats vinden. Een juridische procedure zou de verhouding tussen Roemenië en Hongarije heel erg verstoren. En dat zou de aanpak van de andere vervuilingshaarden ernstig beletten''.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden