Tischrede / Met Luther aan tafel in het Waterland

Kerkelijk centrum Areópagus in Monnickendam was donderdagavond even 16de-eeuws Wittenberg. Maarten Luther en Katharina von Bora ontvingen gasten aan een rijk voorziene Tisch. En er werd net zo levendig gedebatteerd als toen. ,,Broeder Calvijn is maaglijder. Dat kun je aan zijn theologie merken.''

Donderdagmiddag, tegen half zes. Het kerkje aan het Zuideinde in Monnickendam ligt er op zijn luthers bij: achteraf, mooi lindenlaantje ervoor, klein en sober. Binnen ploppen de wijnkurken. In een hoekje oefent een luitspeler. Fier in het midden staat een grote gedekte tafel, met daarop hompen brood, twintig bruine aardewerken borden, twintig kroezen, zes schenkkannen. Het tafereel doet vaag middeleeuws aan - en dat is precies de bedoeling.

Zo meteen begint hier de eerste Tischrede, nieuwste vondst van Areópagus, plaatselijk centrum voor kerk, cultuur en samenleving. Reformator Maarten Luther en zijn vrouw Katharina von Bora ('Herr Küthe') zagen graag een groot gezelschap rond hun tafel in Wittenberg. Vrienden, buren, medetheologen, en studenten aten bijna dagelijks mee in de refter. Kinderen waren welkom, maar die kregen geen stoel én ze moesten stil zijn: zij waren 'naast de klinkers slechts de medeklinkers'. Duizenden van die Tischreden zijn bewaard gebleven, dankzij enkele studenten die ijverig notities maakten.

In Monnickendam doen ze het vanavond dunnetjes over. Communicatieprofessor en vrijzinnig theoloog Anne van der Meiden mag straks de speciaal vervaardigde, historisch verantwoorde luthermantel aantrekken. Die hangt rechts van het podium klaar aan een knaapje. Ter linkerzijde bungelt de kledij van Katharina, te spelen door ds. Hanna van Dorssen van Durgerdam. Verder verwacht aan tafel: de onverklede gasten. Die eten en praten mee, als waren ze de vrienden van Luther. ,,Enig'', zegt een vrouw terwijl ze zich in de handen wrijft. ,,Hartstikke leuk initiatief.''

Kerkelijk centrum Areópagus - genoemd naar de heuvel aan de voet van de Akropolis waar ooit nieuwsgierige Atheners kwamen luisteren naar nieuwlichter Paulus - bestaat sinds januari 2002. Drijvende kracht is Rieks Hoogenkamp, hervormd pastoraal werker uit Zuiderwoude. In deze mini-Rode Hoed probeert hij kerk, cultuur en samenleving bij elkaar te brengen 'om te zien waartoe een onbevangen ontmoeting leidt'. Met dit concept, zegt Hoogenkamp, kan een kerkgebouw in een rurale gemeenschap een nieuwe functie krijgen. Het lieflijke kerkje stond tóch al voornamelijk leeg: de luthersen zijn onlangs samen-op-weg gegaan, er is nog maar eens per maand een dienst. ,,Ze zijn hartstikke blij dat er iets mee gebeurt, we huren de kerk voor een minimaal bedrag. En die ruimte is zo fantastisch, je gaat vanzelf dingen bedenken.''

De plaatselijke Raad van Kerken participeert in het proefproject, de gemeente Waterland (20000 inwoners, één stadje, zeven dorpen) gaf een subsidie van 420 euro -verder moet Areópagus zichzelf zien te redden. ,,Het heeft de charme van de armoede'', zegt Hoogenkamp. ,,Mensen zo gek zien te krijgen dat ze gaan dokken. Voor tien euro ben je vriend, voor 25 euro aandeelhouder. Als we aan het eind van dit seizoen geen 200 donateurs en vrienden hebben, houden we ermee op.''

Een 'kerngroep' en liefst vijftien werkgroepen verzinnen programma's: van nette lezingen, kinderconcerten en politieke debatten tot Vlaamse dansfestijnen. ,,De lijnen zijn heel kort, je belt gewoon de buurman. Er zijn in Waterland ontzettend veel mensen die iets willen doen. Als ze maar zien dat er wat uitkomt, en als je ze maar netjes behandelt.'' In kern- en werkgroepen werken 'volstrekte heidenen' en gelovigen eendrachtig samen. ,,Maar geen gezeur, we blijven wel een kerkelijk centrum voor politiek en samenleving. Dus aan spiritualiteit doen we niet.'' Nou ja, laatst was er een lezing over boeddhistisch kloosterleven. ,,Het is nog nooit zo vol geweest.''

Maarten Luther past uiteraard als geen ander. ,,De Tischrede moet een beetje een toneelstukje worden. Iets geks. Ik dacht: dit is een mooie vorm. Aan die tafel in Wittenberg kwamen heel zinnige dingen ter sprake. En Luther was een boer eerste klas. Grof en vroom tegelijk, goddelijk én aards - meestal is het óf het een óf het ander.'' Als deze eerste Tischrede aanslaat, komt er een reeks. ,,Ik ben al gebeld door mensen uit Alkmaar. Of ze het concept mogen overnemen.''

In het kerkje van Monnickendam is intussen Anne van der Meiden gearriveerd. Persoonlijk hééft hij wel wat met de reformator in wiens huid hij zo zal kruipen. ,,Ik heb altijd de moed van de man bewonderd. Hij heeft toch het spits afgebeten, erg veel moeten doorstaan. Dat moeten we in de man eren.'' En wat een werkkracht! ,,In negen maanden heeft hij het Nieuwe Testament in het Duits te vertalen. Sinds ik zelf de Bijbel in het Twents vertaal, weet ik helemáál wat voor onwaarschijnlijke prestatie dat is geweest.''

Het plechtige moment is daar. Van der Meiden trekt zijn colbertje uit en krijgt de zware mantel omgehangen. De baret-met-oorklepjes maakt de gelijkenis treffend. ,,Prachtig!'', fluistert een van de gasten. De dominee van Durgerdam worstelt wat langer, met rokken, lijfje, rijglinten en wit mutsje, maar dan staat Katharina von Bora er toch in volle glorie naast haar echtgenoot.

Samen noden ze de gasten hartelijk aan de dis, waarna de kerkvader de genade van de Almachtige afsmeekt. Kannen bier en wijn gaan rond, een bediende legt op ieders bord forse varkensribben. Inderdaad, ook het menu is authentiek zestiende-eeuws, en het moet authentiek genuttigd, met mes en handen.

Van der Meiden heeft één Satz van Luther uitgekozen waarover hij zijn zegje zal doen: Das Licht scheint in die Finsternis nur dann, wenn es zurückgeworfen wird. Dat is, zegt hij, een 'heel centrale gedachte' in de theologie. De openbaring existeert alleen in de terugkaatsing, de hoorder beslist zélf of iets openbaring is. ,,Dit wilde ik in uw midden neerleggen. Ik denk dat u er allen tegen bent. Kan ik even rustig eten.''

Aarzelend komt het tafelgesprek op gang. ,,Wel vreemd wat u zegt, broeder Maarten'', zegt een van de theologische vrienden terwijl hij met de rug van zijn hand zijn mond afveegt. ,,Aan deze tafel hebben we heel andere verhalen van u gehoord. Dat alleen de genade telt.''

,,Broeder'', zegt Luther, ,,Ik denk dat het ópenstellen voor de openbaring een genadedaad is. Maar als ik ervóór sta, is het míjn beslissing.''

De afgekloven spareribs ('Heerlijk, heerlijk') krijgen gezelschap van ruimschoots in vet drijvende kippenpootjes. De aardewerken kannen gaan nogmaals rond, en het tafelgesprek is inmiddels geslalomd naar de noodzaak van pluriformiteit en het onnut van kerkordes. Licht verwarrend: nu eens spreekt Luther als historisch reformator, dan weer klinkt hij als een vrijzinnige, 21ste-eeuwse theoloog.

Smakelijke appeltaartpunten arriveren, waarna de luitist een werkje speelt van Josquin des Prez, lievelingscomponist van Luther. Het gezelschap heeft nog wel wat vragen voor de kerkhervormer. Hoe denkt hij eigenlijk werkelijk over het jodendom? ,,U raakt daar een heel teer punt.'' Wat vindt hij van de barthianen? ,,Die zijn er niet zoveel meer, daar hoeven we ons niet zo druk over te maken.'' En van zijn collega-reformator uit Genève? ,,Broeder Calvijn is maaglijder. Dat kun je aan zijn theologie merken.''

Het loopt tegen halfacht. Met het lutherlied Nun freut euch lieben Christen gmein is de eerste Monnickendamse Tischrede ten einde. De kerkvader ontdoet zich van de zware mantel, en werpt een haastige blik op zijn horloge. Zo meteen moet hij nog spreken in Katwoude. Over normen en waarden. Voor de Rabobank.

Areopagus.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden