Tip dwarsboomde plan joodse groep om 6 miljoen Duitsers te vergiftigen

JERUZALEM - De watervoorziening vergiftigen en 6 miljoen willekeurige Duitsers vermoorden om de 6 miljoen vermoorde joden te wreken: dat was het plan van een netwerk van zestig joodse partizanen.

Het plan strandde doordat een informant de hoofdverantwoordelijke aangaf bij de Britse autoriteiten - overigens voor iets dat met de massa-gifmoord niets te maken had. De feiten zijn naar boven gekomen dankzij vijf jaar onderzoek door de makers van het tv-programma Een Tweede Blik, een wekelijkse actualiteitenrubriek. De schokkende documentaire over joodse wraak in de geladen naoorlogse atmosfeer wordt morgen in Israël uitgezonden (de bloedige aanslag op een bus in Jeruzalem zorgde voor een week uitstel).

Het programma belicht de wraaklustige plannen van een partizanengroep uit Vilnius en Kaunas (Litouwen), geleid door de dichter en verzetsstrijder Abba Kovner, aan bod. Maar zij waren niet de enigen. Afgezien van talloze individuele daden waren nog twee netwerken actief met het doel terug te slaan - allebei hadden ze de steun van het leiderschap van de Israëlische staat-in-wording in Palestina.

Het eerste netwerk was onderdeel van de Joodse Brigade, een eenheid van vijfduizend Palestijns-joodse soldaten die in de gelederen van het Britse leger vochten tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog. Hun brigade nam maar twee maanden aan gevechtshandelingen deel, en werd daarna gestationeerd in Tarvisio, in het Alpengebied bij de Italiaans-Oostenrijks-Joegoslavische grens. Vandaaruit maakten de leden contact met de joodse overlevenden, en werden ze actief om hen van Europa naar Palestina te smokkelen. Minder bekend, tot nu toe, waren de activiteiten van kleine eenheden (drie tot vier leden sterk) van de Joodse Brigade, die ex-Nazi's en hun collaborateurs opspoorden en hen vermoordden in hun huizen of in de nabijgelegen bossen.

Liquidatie-eenheden

“Deze liquidatie-eenheden opereerden ongeveer vijf maanden, in Britse uniformen, voordat de Britse autoriteiten hen te pakken kregen en de hele brigade naar Nederland en België overbracht”, legt Bennie Ori uit, producent van Een Tweede Blik. “De leden van de Joodse Brigade waren allen Palestijnse joden, geen Holocaust-overlevenden”, vertelt hij. ”Maar wraak op de Nazi's was een van hun motieven om toe te treden tot de Brigade. 'De Duitsers met gelijke munt betalen' was zelfs een van hun soldaten-leuzen, hoewel niemand zich kon voorstellen dat deze soldaten van het Britse leger toestemming zouden krijgen om deel te nemen aan regelrechte liquidaties.”

De tweede groep Palestijnse joden die wraakoperaties uitvoerde was het 'Duitse peloton' van de Palmach (de stoottroepen van het joodse ondergrondse leger in Israël, de Haganah). Bemand door blonde, blauw-ogige, Duits sprekende joden, was de eenheid orspronkelijk opgericht toen de Duitse generaal Rommel oprukte in Noord-Afrika en men vreesde dat hij weldra Palestina zou veroveren. Het 'Duitse peloton' moest operaties achter de linies uitvoeren. Maar toen Rommel in de woestijn werd gestuit, vond het Zionistische leiderschap een ander doel voor de eenheid: laat in de zomer van 1945, werden zo'n zestig van haar leden naar Europa gestuurd om joden naar Palestina te smokkelen. Sommige leden voegden zich bij de liquidatie-eenheden van de Joodse Brigade.''

“Niemand weet hoeveel mensen werden gedood door deze wraak-eenheden”, vertelt Ori. “Er was een derde, kleinere groep, van vier joodse partizanen, die hun meeste slachtoffers doodden in de bossen rond Wenen. Maar het leeuwedeel van de moorden werden uitgevoerd door Palestijnse joden die uitwaren op genoegdoening voor hun in de Holocaust omgekomen broeders.”

Op welke schaal deze operaties ook zijn uitgevoerd, zij verbleken in vergeljking met het boude plan om miljoenen willekeurige Duitsers te vermoorden, door de watervoorziening te vergiftigen. Abba Kovners partizanen hadden eigenlijk twee plannen. Het eerste bestond eruit om 6 miljoen Duitsers te vermoorden; een ander plan was om de geïnterneerde SS- en Gestapoleden te vergiftigen die waren geïnterneerd in twee gevangenkampen, bij Dachau en Neurenberg. Diverse leden van het netwerk slaagden erin om een baan te krijgen bij gemeentelijke waterleidingbedrijven in zes Duitse steden. Het probleem was om de hand te leggen op gif. Toen dat onmogelijk bleek in Europa, reisde Kovner naar Palestina in de hoop het daar te verkrijgen - en om tenminste de zwijgende instemming van het zionistische leiderschap te krijgen.

Noch David Ben Goerion noch iemand anders in het Palestijns-joodse leiderschap was bereid om Kovner zijn zegen te geven. Maar hij vond één onverwacht welwillend oor: dat van de eminente dr Chaim Weizmann, voorzitter van de Zionistische Wereldorganisatie, en zelf een scheikundige. Weizmann gaf Kovner een notitie aan professor Ernst Bergmann, directeur van het zieltogende Daniel Sieff Onderzoeks Instituut (later het Weizmann instituut).

Plunjezak

Bergmann liet zijn staf het gif bereiden en het in blikken verzegelen. Kovner pakte de blikken in een plunjezak en reisde af naar Egypte, waar hij aan boord ging van een schip dat soldaten met verlof van de Joodse Brigade terug naar Europa vervoerde.

Aan boord vroeg Kovner een soldaat om de plunjezak voor hem te verbergen. Maar voordat het schip afvoer, kregen de plannen een doodsklap. Een informant vertelde namelijk aan de Britse autoriteiten dat Kovner geen lid was van de brigade, maar dat hij zou behoren tot een verboden, extreem-rechtse organisatie. De soldaat die de plunjezak in zijn bezit had, vreesde daarop dat hij medeplichtig zou worden aan een of andere duistere zaak, en smeet de giftas overboord.

Maar het plan zelf ging niet overboord. Toen zij van de tegenslag hoorden, slaagden andere leden van het netwerk erin om genoeg gif te verkrijgen om er drieduizend broden mee te vergeven, die werden verdeeld in Neurenberg. “Niemand weet precies wat de gevolgen van de operatie zij geweest”, meent Ori. “Ze varieerden waarschijnlijk van lichte vergifting tot tientallen, wie weet honderden of zelfs duizenden doden. De drie bezettingsmachten poogden de zaak in de doofpot te stoppen uit angst voor een golf van paniek voor het perspectief van joodse wraak.”

“Wij hebben de zaak zover ontrafeld als mogelijk was”, besluit Ori. “Misschien dat historici met een voorliefde voor thriller-romans in de toekomst nog meer details boven water krijgen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden