Tiny's verziekte rotkarakter

Met zijn formidabele stijl oefent A.F.Th. een talige macht waartegen weinig verweer mogelijk is

'Een biografie van de ziel' noemde A. F. Th. van der Heijden ooit zijn romancyclus 'De tandeloze tijd'. Bewonderaars reisden naar Eindhoven af om in de Poemastraat (in de roman 'Lynxstraat') het geboortehuis van Van der Heijdens alter ego Albert Egberts te bekijken. Veel in die cyclus is inderdaad aan A.F. Th.'s leven ontleend, maar je moet fictie en werkelijkheid ook weer niet letterlijk op elkaar plakken.

Misschien dat Van der Heijden, twee jaar na het verschijnen van het zo autobiografische en aangrijpende 'Tonio', daarom nu teruggrijpt op het vervreemdende, burleske decor van zijn romancyclus, dat in dit vijfde deel, 'De helleveeg', nog eens extra wordt aangezet. Het verhaal is kort en kluchtig, maar cirkelt om bloed, dood, verlies en mislukking. Lezers van 'Tonio' zullen beseffen dat ze daarmee in de ziel van de schrijver kijken.

Zo keert Van der Heijden dus terug naar het oerdecor van de kleine arbeiderswoning in de Eindhovense volkswijk Tivoli, waar de grootouders van zijn alter ego wonen. In dit benauwende universum van drank, haat, nijd en veel te kleine kamers richt de ik-figuur zich op tante Tiny, zus van Alberts moeder. Verteller Albert is van jongs af aan gefascineerd door deze mooie, slechts twaalf jaar oudere tante, bij wie hij als vierjarige 's ochtends in bed kruipt om chocolade te ruilen voor wilde verhalen over de Papoea's. Dat klinkt zoet, ware het niet dat Tiny 'die haar ouders iets verschrikkelijks nadraagt' zich ontpopt als een onuitstaanbare heks, lijdend aan een ernstige vorm van smetvrees. Ze draagt permanent een huishoudschortje onder de bontmantel en een gele stofdoek in de hand. Kwaadaardige Tiny, bijnaam 'Tientje Poets', houdt bovendien niet op met jennen, sarren en tieren, liefst op haar moeder en haar oudere zus, die het getreiter tot op hun sterfbed, gedwee, soms zachtjes snikkend, ondergaan.

Alle woede, wraaklust, valsheid en wrok heeft de schrijver samengebald in deze vrouw, die een trauma meetorst dat door de kleine Albert gaandeweg ontrafeld wordt, terwijl hij in een hoekje van de kamer meeluistert naar de ruzies tussen Tiny en haar voortijdig afhakende vrijers. Het geheim laat zich overigens ook wel raden. Zoals dat in disfunctionele families gaat, brengt Tiny het keer op keer verhuld ter sprake, tijdens een bruiloft of ander familiefeest.

Spanning ontleent deze nieuwe roman vooral aan de formidabele stijl van de schrijver, aan zijn soms heerlijk archaïsche woordkeuze, zijn zinnelijke zinnen, zijn levendige detaillering, op zijn best en geestigst als het gaat over seks en wellust, zoals wanneer de kleine Albert door een buurjongen het maagdenvlies krijgt uitgelegd: "Het membraan (dat woord gebruikte hij) lag als een kleine sluier 'over je tante d'r snee' en moest er door de bruidegom met zijn ding afgeschraapt en in het haardvuur verbrand worden." Niet langer gehinderd door de strakke schil zou de onderbuik van tante gaan rijzen 'als een cadet in de oven', mits oom bereid was tevoren wat gist toe te voegen met datzelfde onvermoeibare ding. "Daarom noemen ze het de wittebroodsweken."

Na 'Tonio' ligt het voor de hand om in de om zich heen slaande 'sadistische duivelin' Tiny, de duistere kant van de verteller te zien, de definitieve ondergang die nog steeds op de loer ligt. Net als de schrijver is Tiny slachtoffer van het noodlot, wat bij haar resulteert in een alles vernietigend gif. Het opklimmende venijn van de verteller, die steeds maar nieuwe voorbeelden van Tiny's 'verziekte rotkarakter' blijft aandragen, zorgt er overigens ook voor dat je medelijden krijgt met dit personage, dat je bijna tegen haar projecterende schepper in bescherming wilt nemen. Maar die vergeefse impuls zegt ook alles over de talige macht van deze auteur, waartegen weinig verweer mogelijk is.

A.F. Th van der Heijden: De helleveeg. De Bezige Bij, Amsterdam; 243 blz. euro 18,50

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden