Timmermans: Europa ontwricht? Demagogie

Vice-voorzitter van de Europese Commissie Frans Timmermans bezocht eind vorige week Kos, een van de Griekse eilanden die overspoeld worden door migranten. Beeld epa

Hij laakt de harde 'Orbán-methode' en noemt Merkels wisselwerking met het Duitse volk 'inspirerend'. Een gesprek met eerste vicevoorzitter Frans Timmermans van de Europese Commissie over hét thema van dit moment: de migratiecrisis.

Als de Europese migranten- en vluchtelingencrisis één ding aan het licht heeft gebracht, is het wel dat overheden van hoog tot laag hebben gefaald. Dat is geen nieuws. Een opmerkelijke ontwikkeling van de laatste weken is dat het nota bene betrokken burgers zijn geweest die voortsukkelende overheden wakker hebben geschud. "Dit is een kans voor een alliantie tussen burgers en overheden", zegt de tweede man van de Europese Commissie, Frans Timmermans, in Straatsburg.

Door hartverscheurende drama's, zoals met de vrachtwagen met tientallen lijken in Oostenrijk of het verdronken 3-jarige jongetje Aylan Kurdi, aangespoeld op een Turks strand, is er iets gaan bewegen in de maatschappij. Daardoor hoopt Timmermans op voldoende draagvlak voor het nieuwe plan dat hij samen met commissievoorzitter Jean-Claude Juncker vanmorgen met het nodige tromgeroffel ontvouwt voor het Europees Parlement in Straatsburg. Dat verplicht EU-lidstaten tot een verdeling van in totaal 160.000 migranten die nu nog in de frontlijnstaten Griekenland, Italië en Hongarije verblijven.

Het is een vermetel voorstel. Voor de zomer was er al veel weerstand tegen de 'gedwongen' verdeling van 40.000 migranten. Nu verviervoudigt de Europese Commissie dat aantal. Volgens uitgelekte cijfers zou dat, via een verdeelsleutel, voor Nederland een extra opvang betekenen van 7.214 migranten, boven op de 2.047 waarover in juli al overeenstemming was bereikt.

Toen dat laatste aantal was bezegeld, moesten de krachtigste beelden de huiskamer nog binnendenderen: de verlaten koelwagen op een Oostenrijkse vluchtstrook, het lichaampje van Aylan in de branding, de chaos op het treinstation van Boedapest.

Zomaar wat krantenkoppen van vorige week: 'De burger vangt op, de overheid kijkt toe' en 'Migranten lopen naar Oostenrijk terwijl EU-ministers zich op het achterhoofd krabben'. Het zijn slechte tijden voor de geloofwaardigheid van overheden.
Timmermans: "We hadden een paar maanden geleden hetzelfde, toen met Calais en onlangs op Kos, twee plekken die ik vorige week heb bezocht. Ik zie het juist als een kans voor een alliantie tussen burgers en overheden. Dat burgers zelf iets willen doen en de overheid aansporen om zelf ook wat te doen. Ik heb de indruk dat veel overheden schuchter zijn geworden, want er is veel boosheid in de samenleving over het falende asielbeleid. Dan is de impuls om te zeggen: de grenzen moeten dicht, er komt niemand meer bij. Die impuls zie je bij politici, want ze denken: dat is wat de burger wil horen. Tegelijk zie je dat miljoenen Europeanen hun hart laten spreken en iets willen doen. Laat dat een inspiratie zijn voor politici om niet alleen maar te roepen: grenzen dicht en iedereen weg."

Bedoelt u daarmee dat overheden de publieke opinie slecht aanvoelen?
"Nee, want de publieke opinie is niet monolitisch. Eén iemand kan verschillende gevoelens hebben. Die kan denken: ik wil iets doen voor mijn naaste, en tegelijk roepen dat de grenzen dicht moeten. Dat is wat we de afgelopen maanden hebben gezien. Iedereen roept: Zorg nou dat die migranten niet meer verdrinken in de Middellandse Zee, doe eens wat! Maar als je zegt: Oké, die mensen redden we uit zee, dan is de reactie: Ja, maar je brengt ze toch niet hier, hè? We zijn geen robots, we hebben niet per definitie coherente opvattingen."

U spreekt van een alliantie tussen burgers en overheden. Kunt u dat toelichten?
"De wisselwerking tussen bondskanselier Merkel en de Duitse bevolking vind ik inspirerend. Toen extreem-rechts de kop opstak, heeft Merkel zich uitgesproken. Dat had een enorm effect op de politiek, onder de bevolking en in de media. Met als sprekendste voorbeeld Bild Zeitung (het grootste dagblad van Europa dat zich met koppen als 'Wij helpen' van een migrant-minnende kant liet zien, red.). Wat Bild doet, heeft een ongelooflijk effect op de publieke opinie. Daar zie je die wisselwerking tussen het publieke domein - burgers, pers - en de politiek."

De foto van het verdronken Syrische jongetje Aylan heeft vorige week heel wat losgemaakt. Waar zag u die foto en wat deed die met u?
"We zaten met de hele Europese Commissie in ons jaarlijkse overleg, een soort heidagen vlak bij Brussel. Toen kreeg ik een whatsappje van mijn dochter. Die was helemaal van streek. Ik heb de foto meteen aan mijn collega-commissarissen laten zien. Waarom worden wij hierdoor zo geraakt? Ik denk zelf, als vader, omdat Aylan op het strand lag zoals wij allemaal onze kinderen in bed zien liggen.
"We herkennen dat gevoel ook vanuit Nederland: die buitenlanders moeten weg, maar Mohammed, die naast me woont, die moet blijven. Het cruciale is dat ze een gezicht krijgen. Van Aylan Kurdi kun je niet zeggen: Hij is een gelukszoeker. Het grote probleem van het Europese asielbeleid is het feit dat mensen de indruk hebben, niet ten onrechte, dat te veel misbruik wordt gemaakt van asiel.
"Twee dingen moeten dringend veranderen. Ten eerste moeten we heel snel bepalen of mensen recht hebben op asiel. Als je dat te lang laat duren, gaan mensen verhalen verzinnen en leren wat ze moeten zeggen om eindeloos in de procedure te zitten. Op termijn zouden we kunnen overwegen dat aan de buitengrenzen heel snel te kunnen doen.
"Dan is het grote vraagstuk: hoe krijg je mensen terug naar waar ze vandaan komen? Daar heb je afspraken voor nodig met derde landen. Die zul je toch echt veel harder onder druk moeten zetten om zich aan die afspraken te houden. Er moet ook meer hulp komen voor landen in de regio, zoals Libanon, Jordanië.
"Alleen al in Turkije zitten twee miljoen vluchtelingen. In Libanon gaat het om een kwart van de bevolking. Daar moet veel meer geld naartoe. Gevluchte Syriërs blijven veel liever in de buurt van Syrië als ze daar een fatsoenlijk leven kunnen leiden, dan dat ze in handen van smokkelaars vallen."

De foto van Aylan was een keerpunt, maar zijn er al niet te veel 'keerpunten' geweest de afgelopen jaren? Bijna 2 jaar geleden, op 3 oktober 2013, was er een groot bootdrama bij Lampedusa met meer dan 360 doden. Heeft de vorige commissie steken laten vallen?
"Ik heb geen aanleiding om de vorige commissie verwijten te maken. Het asielbeleid staat of valt bij de bereidheid van lidstaten om meer samen te werken. Men zei toen ook: genoeg is genoeg, maar daar trokken ze niet de conclusie: we pakken het nu samen aan. Wat echt beleidsmatig een keerpunt is geweest, is dat sinds mei lidstaten voor het eerst het principe aanvaarden dat er een verdeling moet zijn, dat er onderlinge solidariteit moet zijn. Dat is echt een breuk met de basis van de afspraken van 'Dublin'. Die premisse was in andere omstandigheden logisch: waar vluchtelingen aankomen, moeten ze ook asiel aanvragen, maar door de omvang van het probleem is die premisse ter discussie gesteld. Het feit dat we nu zeggen: als landen overspoeld worden, moet er een noodmechanisme zijn van Europese solidariteit, is niet in de lijn met 'Dublin', overigens zal 'Dublin' binnen twee jaar geëvalueerd worden.

Velen, onder wie u, hebben gezegd: Dit is een Europees probleem dat een Europese oplossing behoeft. Zinkt de moed u niet in de schoenen als u de goedwillende Merkel afzet tegen de Hongaarse havik, premier Orbán, de twee extremen? Hoe kan daar ooit een goede Europese oplossing uitkomen?
"Dat zullen we de komende tien dagen zien. Uiteindelijk staan wij klaar om Hongarije te helpen. Dat land heeft ook dringend hulp nodig, door de enorme instroom."

Orbán heeft zich steeds principieel tegen verdeelsleutels uitgesproken omdat daarmee juist meer vluchtelingen zouden worden aangetrokken.
"Mij ontgaat de logica van die redenering. Het gaat ook niet alleen om die verdeelsleutels. Ten onrechte is de indruk gewekt alsof het alleen maar over die verdeelsleutel zou gaan. Die verdeelsleutel heeft alleen zin als we die combineren met betere controle van de buitengrenzen, betere asielprocedures, eerdere selectie, betere georganiseerde terugkeer. Orbáns aanname is dat we een verdeelsleutel krijgen en verder niets. Dat is niet juist."

Er was in mei al veel te doen over het woord 'verplicht' dat bij die verdeling hoorde. Is het in deze tijden van toenemende euroscepsis niet het slechtst denkbare moment om de burger te bestoken met een verplichting vanuit Brussel?
"Het is een verplichting die lidstaten uiteindelijk met elkaar afspreken, niet één die door een almachtige Europese Commissie wordt opgelegd. Uitvoering van asielbeleid is nationaal, dat is juist een van de problemen. Dat verandert niet meteen met onze voorstellen. Enkele landen beloven vrijwillige opvang, de rest doet gewoon niets. 'Verplicht' is in dit geval niet: wij leggen dit op. 'Verplicht' is uiteindelijk: ik verplicht mij tegenover jou dat ik ook het mijne zal doen. Waardoor werkte dat tot nu toe niet? Omdat landen elkaar niet vertrouwden. Daarom heb je dat verplichte element nodig."

De beeldvorming is toch: Brusselse bemoeizucht.
"Tsja, als ik elke dag over beeldvorming zou nadenken, zou er geen werk meer uit m'n handen komen. Ik heb echt een groot probleem met iedereen die mensen bang probeert te maken door te zeggen: Dit gaat onze samenleving ontwrichten, de Europese cultuur verdwijnt hierdoor. Als je naar de aantallen kijkt, vind ik dat echt kwalijke demagogie om dat soort termen te gebruiken.
"De landen in de regio dragen nog steeds de zwaarste lasten. Syriërs willen graag terug, maar het is te gevaarlijk. Als ze goed worden opgevangen in Libanon, dan zullen ze daar blijven. Ik vroeg aan een Syrisch gezin op Kos: waarom zijn jullie hiernaartoe gekomen? Dan is het antwoord: 'Mijn geld is bijna op en ik kan daar niet werken. Ik moet voor m'n gezin zorgen. Als ik nou mijn laatste beetje geld gebruik om naar Duitsland te gaan, kan ik daar aan de slag.' Natuurlijk snap ik het als iemand zo redeneert. Dus als wij zeggen: dat kunnen we ook voor je regelen in Jordanië of Libanon, dan zal hij zeggen: Graag, dan blijf ik daar en hoef ik niet mijn kinderen mee te nemen op die gevaarlijke reis."

Er heerst ook een enorme desinformatie over hun toekomst in Europa.
"Mensensmokkelaars laten de plaatjes zien: 'Je krijgt een gratis huis, Mercedes voor de deur, een simkaart, alles krijg je cadeau. Je hoeft me alleen maar even 4000 euro te geven, dan zorg ik dat je er komt.' Het is van een ongekend cynisme. Mensen smokkelen is veiliger, makkelijker, en je krijgt er veel meer geld voor dan wapens of drugs smokkelen."

Orbán zegt: die open-armen-uitspraken van Merkel zijn koren op de molen van die mensensmokkelaars.
"Dus? Moet je dan de omstandigheden bij aankomst zo ellendig mogelijk maken, en hopen dat ze doorlopen naar een ander land? Dat is de Orbán-methode."

U noemt de opstelling van Merkel inspirerend, maar zij staat wel tamelijk alleen. Collega-regeringsleiders als premier Rutte komen niet echt met een steunbetuiging.
"Nederlanders zijn andere mensen. Ik vind dat de Nederlandse regering een verantwoordelijke houding aanneemt en ook met compassie en ratio optreedt. Dat men daar andere woorden bij gebruikt, dat is zo. Als ik zie hoe de Nederlandse samenleving reageert, ben ik trots dat ik Nederlander ben."

Terugdenkend aan uw ministerschap... u heeft eerder al eens gezegd dat dat toch echt de mooiste baan was die u heeft gehad. Zou u op dit dossier ook niet liever minister van buitenlandse zaken zijn?
"Nee. Op dit dossier kan ik op deze plek veel meer betekenen. Dat vergt echt een Europese aanpak en daar kan ik nu behulpzaam bij zijn. Dat zou ik vanuit een nationale regering minder kunnen. "

U zit nu bijna een jaar in uw nieuwe functie in Brussel. Aan het begin werd al gezegd: hij heeft wel heel veel op z'n bord: betere regelgeving, de rechtsstaat... Nu krijgt u de migratiecrisis er nog bij. Komen bepaalde dingen in uw portefeuille daardoor in het gedrang?
"Ik kan sommige dingen nu even minder prioriteit geven. Maar dit vergt nu even veel van mijn aandacht, en dat lijkt me terecht."

Woensdag presenteert Juncker de gedetailleerde plannen. Waar staan we over een half jaar?
"Mijn grote zorg is dat als de berichten over gezonken boten, verdronken kinderen de komende winter minder worden, dat we dan het gevoel van urgentie verliezen. We moeten nu wel doorpakken. Ik hoop ook dat de regeringsleiders doorhebben dat je dit niet even kunt laten liggen als de publieke aandacht wat wegzakt in de winter. Het zou tragisch zijn als we volgend jaar weer van voren af aan moeten beginnen, op het moment dat het lente wordt. Dan moeten we echt wel het systeem op orde hebben.
"Mijn grote vrees is dat de aandacht wegzakt als het probleem schijnbaar minder acuut wordt. Dit probleem gaat niet weg. De komende jaren zullen we te maken hebben met behoorlijk ingewikkelde migratiestromen. Simpelweg omdat de omgeving van Europa een onveilige omgeving is. Mensen zullen blijven zoeken naar een veilig heenkomen.
"De paradox is dat als de welvaart iets stijgt in landen waar het moeilijk is, mensen net genoeg geld hebben om zich een reis te kunnen veroorloven. Ook voor hen moet je beter beleid maken. Als die twee stromen door elkaar gaan lopen, zoals nu het geval is, heb je alleen maar verliezers. Europa verliest omdat de stromen onbeheersbaar zijn, asielzoekers verliezen omdat ze voor gelukzoekers worden aangezien, landen waar de beste krachten vandaan komen verliezen ook. De grootste verliezer vind ik de Europese samenleving. Want je zet extreem-rechts op 'pole position' als je hier blijft falen."

Frans Timmermans

• Geboren op 6 mei 1961 in Maastricht. Brengt als zoon van ambassademedewerker deel van zijn jeugd door in Brussel en
Rome
• 1990-1993: diplomaat in Moskou
• 1998-2007 en 2010-2012: lid Tweede Kamer (PvdA)
• 2007-2010: staatssecretaris buitenlandse zaken
• 2012-2014: minister van buitenlandse zaken in kabinet-Rutte II
• 2014-nu: eerste vicevoorzitter Europese Commissie, rechterhand van voorzitter Jean-Claude Juncker

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden