Tilson Thomas: dromen dichterbij halen

ROTTERDAM - Met een symfonie, maar dan wel een knaap, uit te voeren tijdens twee concerten, maakt Michael Tilson Thomas een soort rentree in het Nederlandse muziekleven. Bij het Rotterdams Philharmonisch Orkest stapte hij daar weer binnen, gisteravond in de Rotterdamse Doelen en morgenmiddag is hij in het Amsterdams Concertgebouw, waar het RPhO gast is in de Vara-matinee.

Het blijft niet bij een keer, volgend seizoen staat hij weer geboekt, voor het Bevrijdingsconcert nog wel. Dan dirigeert hij ook een werk van zichzelf, een compositie gebaseerd op het dagboek van Anne Frank.

“Ik schreef de eerste versie van 'From the diary of Anne Frank' in heel korte tijd voor een tournee in 1989 van de New World Symphony ten bate van Unicef. Audrey Hepburn was de vertelster. De manier waarop zij dat deed, is van grote invloed geweest op de verdere ontwikkeling van het stuk, dat nu zijn definitieve vorm heeft gevonden.”

“Het zijn een soort symfonische variaties in vier delen, die in elkaar overgaan. De muzikale thema's zijn geen echte citaten, maar ze zijn wel geent op de traditionele joodse muziek. Uiteraard wordt de tekst in Rotterdam in het Nederlands gesproken, zoals dat bijvoorbeeld in Japan in het Japans gebeurde.”

“Dat leverde problemen op, want Anne Frank drukte zich in haar dagboek vaak op een heel directe manier uit, wat een jong Japans meisje zich absoluut niet kan veroorloven. Ook namen de teksten in het Japans meer tijd in beslag, zodat ik mijn muziek min of meer moest aanpassen. Een culturele kloof die we goed hebben kunnen overbruggen, een fascinerende ervaring.”

De Amerikaan Tilson Thomas zette zich vanaf zijn studietijd als pianist en dirigent in voor de avant-garde, maar als componist maakt hij daar geen deel van uit, vindt hij.

“Er zijn heel wat mensen in de wereld die grote gecompliceerde stukken schrijven, die ik dan graag uitvoer. Mijn kracht als componist ligt meer in de melodie. Ik ben niet zo ambitieus op dat gebied, maar ik vind het fijn om te doen. Het is ook een manier van communiceren. Ik ben in de gelukkige positie dat de wereld van de droom voor mij zo dichtbij is, op vele fronten.”

“Soms haal ik die naar mij toe door te dirigeren, soms door piano te spelen, dan weer door te componeren. Ik kan ook gewoon in een kamer zitten en de veranderingen van het licht volgen en dan datzelfde gevoel krijgen.”

In 1979 maakte de toen 35-jarige Amerikaanse dirigent Michael Tilson Thomas zijn Nederlandse debuut bij het Radio Filharmonisch Orkest. Het seizoen daarop dirigeerde hij alle orkesten in de Randstad.

“Ik deed een soort onderzoek naar het muziekleven in Nederland”, zegt hij nu licht spottend. Hij voegt er wel meteen aan toe dat hij geen land kent waar de diversiteit en intensiteit in het muziekleven zo groot zijn. Met een Stravinsky-cyclus voor de Vara in 1982 en opnamen van symfonieen van Ives met het Concertgebouworkest bleef hij nog even actief in Nederland, om na 1983 te verdwijnen.

“Ik heb het druk genoeg met mijn vaste orkesten, het London Symphony en het Amerikaanse trainingsorkest New World Symphony, en wil ook wat tijd overhouden om te componeren. Mahlers negende symfonie is echter een van mijn favoriete werken.”

Kees Hillen, de artistiek directeur van het Rotterdams Philharmonisch Orkest, was de eerste die contact met mij opnam om weer naar Nederland te komen met het aanbod de negende Mahler te doen. Toevallig had ik deze periode vrij. Ik doe heel weinig gastdirecties, maar deze uitzondering wilde ik maken.''

De aandacht vanuit Nederland viel op Tilson Thomas toen hij in de jaren zeventig tijdens het Festival van Vlaanderen in de Baafs-kathedraal van Gent, Mahlers gigantische achtste symfonie dirigeerde, nog wel als invaller voor de aankondigde Frubeck de Burgos. Tilson Thomas herinnert zich dat evenement nog scherp.

“Arleen Auger zong toen hemelsmooi de Mater Dolorosa. Ik was toen totaal onbekend en ik weet zeker dat een aantal solisten dacht: wat moeten we met dat broekie uit Californie. Inmiddels heb ik alle werken van Mahler op mijn repertoire gebracht, ook alle liederen met piano begeleid. Volgend seizoen, mijn laatste als chefdirigent van het London Symphony Orchestra - daarna word ik muziekdirecteur van het orkest in San Francisco - voer ik in Londen alle negen symfonieen uit. Een zware klus, maar fantastisch om te doen.”

In 1980 dirigeerde hij het Rotterdamse orkest in een - niet heel opzienbarend - Beethovenprogramma. In de tussentijd is er wel het een en ander gebeurd.

“Ik trof het orkest in heel goede vorm aan. Het is alert, zeer kundig, enthousiast. Vanaf de eerste repetitie hoorde ik dat het wel goed zat, dat het deze muziek heel goed kent en mee wil gaan in mijn lijn. Ik vind het heerlijk om met ze te werken.”

''Alle financiele kanten van muziek maken zijn tegenwoordig zo gecompliceerd geworden. Er zijn veel musici die heel succesvol zijn, maar voor wie de droom van het muziekmaken over is. Ze zitten alleen nog maar in het proces van produktie maken. Het is moeilijk om het evenwicht te vinden, maar ik heb die droom en die maak ik hoe dan ook waar.''

Tilson Thomas koestert nog steeds zijn passie voor Stravinsky die hij destijds demonstreerde bij zijn gastdirectie voor de Vara-matinee.

“Ik had het geluk hem van dichtbij mee te maken. In Los Angeles, waar ik ben geboren, en waar Stravinsky woonde. Ik denk dat ik een jaar of achttien was toen ik hem voor het eerst ontmoette. Een van de interessantste dingen bij het ontmoeten van een groot componist is dat je ze hun eigen muziek hoort voorzingen, erover hoort praten.”

“Alleen maar doen wat in de partituur staat, is niet voldoende. Je gebruikt die als uitgangspunt voor wat er echt moet gebeuren. Ik realiseer mij dat pas goed sinds ik zelf meer componeer, hoe moeilijk het is om in schrift precies neer te leggen wat je bedoelt.”

“We zitten in een gekke eeuw. Er is geen periode in de muziek waarin zoveel -ismen zijn ontstaan. Je moet toch steeds zoeken naar wat de meest directe lijn van communicatie voor jezelf is. Recent heb ik veel muziek uit de jaren 1940-'50 gespeeld. Nu maakt het niet meer uit tot welk -isme die muziek toen behoorde. Het blijkt gewoon goede muziek, en daar stel ik mij als dirigent voor open.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden