Tilburg draagt koning Willem weer ten grave

Honderdvijftig jaar nadat koning Willem de Tweede in maart 1849 in Tilburg overleed, beleeft de stad waarin hij zich zo thuisvoelde dat hij er een paleis liet bouwen, een Willem de Tweede-hype. Een beetje overdreven, vindt archivaris Jan Peijnenburg.

Fred Lammers

Vandaag wordt in het paleis dat koning Willem de Tweede liet bouwen, maar waarvan hij de voltooiing niet beleefde en dat sinds 1936 dienst doet als stadhuis van Tilburg, een symposium gehouden. Diverse historici zullen daar de betekenis van koning Willem schetsen. Volgend jaar maart vindt in het vroegere paleis een groot theaterspektakel plaats. In drie avondvullende openluchtvoorstellingen zullen koning Willem en zijn vrouw Anna centraal staan.

Als voorproefje zal de 'Stichting Koning Willem 11 - 2000 in oprichting', die dit alles gaat organiseren, zaterdagmiddag de plannen voor het theaterproject presenteren. Na afloop worden de aanwezigen uitgenodigd naar een ruimte in het stadhuis te gaan, waar ze een nogal macaber schouwspel te zien krijgen. Temidden van brandende kaarsen staat daar op een katafalk een kopie van de lijkkist die aannemer Adriaan Goyarts voor 72 gulden voor de overleden koning vervaardigde.

Dit alles vormt het begin van een bizarre reprise van de uittocht van koning Willem op 3 april 1849, op die dag anderhalve eeuw geleden, uit Tilburg. Na daar bijna drie weken opgebaard te zijn geweest, werd de koning onder kanongebulder en treurmuziek naar Den Haag overgebracht. Destijds in een met vier paarden bespannen koets, nu in een rouwkoets die wordt getrokken door zes paarden. Daarmee wordt een tocht door de stad gemaakt langs plaatsen die herinneren aan het Tilburgse leven van de koning.

Archivaris Jan Peijnenburg van het bisdom Den Bosch vindt die Willem de Tweede-cultus overdreven. ,,Willem is destijds netjes begraven. Dat hoeven ze niet nog eens te doen'', vindt hij.

Peijnenburg weet waarover hij het heeft. Bij het schrijven van de biografie over de Tilburgse pastoor - later bisschop en aartsbisschop - Joannes Zwijsen kon hij niet om Willem de Tweede heen. ,,De koning raakte hecht bevriend met Zwijsen. De eerste contacten werden gelegd tijdens de Belgische opstand. De toenmalige kroonprins Willem verbleef in die tijd regelmatig bij het garnizoen in Tilburg. Willem raakte gecharmeerd van de stad, waar het allemaal veel gemoedelijker toeging dan in Den Haag.''

,,De koning logeerde in eerste instantie bij bevriende families. Hij liep in Tilburg gewoon over straat en dronk zijn pilsje in plaatselijke herbergen. Hij knoopte vriendschapsbanden aan met tal van inwoners.''

Willem de Tweede stortte zich op het landleven. Hij ging kippen houden en liet diverse boerderijen, een schaapskooi en een pannenbakkerij bouwen en exploiteren. Die activiteiten bevorderden in niet geringe mate de welvaart van Tilburg.

In 1835 loste Willem zijn huisvestingsperikelen op door op de Markt twee huizen en een daarachter gelegen lakenververij te kopen. In dat in 1872 afgebroken huis, dat bekend werd als 'het oude paleis' is hij ook overleden.

Over de laatste levensperiode van de koning achterhaalde Peijnenburg interessante bijzonderheden. Met name de zeven brieven die bisschop Zwijsen schreef aan de pauselijke internuntius in Den Haag, mgr. Carlo Belgrado. Die brieven kwamen uiteindelijk terecht in de aartsbisschoppelijke bibliotheek in de Italiaanse stad Udine.

Zwijsen beschrijft daarin hoe koningin Anna Paulowna totaal over haar toeren raakte na het overlijden van Willem.

Peijnenburg: ,,De koning was op de avond van de 14e maart 1849 ziek in Tilburg gearriveerd. Toen zijn toestand de volgende dag verergerde, besloot de koningin, evenals haar zoon prins Hendrik, met spoed naar Tilburg te gaan. Op de avond van de 16e maart kwam zij daar aan. Bisschop Zwijsen raadde haar af nog naar de zieke te gaan. De situatie was weliswaar iets verbeterd, maar een onverwachte confrontatie met zijn zeer emotionele vrouw zou hem vast geen goed doen.''

,,De koningin liet zich overtuigen. Zij waagde wel even de oversteek vanuit het paleis van de bisschop waar zij logeerde, naar het 'oude paleis' waar zij luisterend aan de deur van de ziekenkamer tenminste de stem van haar man hoorde. Midden in de daaropvolgende nacht werd zij gealarmeerd: de koning had een hartaanval gehad en bleek bij haar aankomst al te zijn overleden. Anna Paulowna was in alle staten. Ze maakte een vreselijke scène waarin zij Zwijsen afschuwelijke verwijten naar het hoofd slingerde.''

Zwijsen bleef er rustig onder en wist haar enigszins te kalmeren. Een paar dagen later, op Palmzondag, bood Anna min of meer haar verontschuldigingen aan door de bisschop een palmtak te overhandigen. Na de begrafenis van de koning maakte zij het helemaal goed. Daar was alle reden voor, want Anna logeerde gedurende de weken dat de overleden koning in Tilburg was opgebaard, met haar gevolg in het bisschoppelijk paleis.

Die logeerpartij ontwrichtte het huishouden totaal. De kapelaans van de bisschop werden noodgedwongen tijdelijk bij de Zusters van Liefde ondergebracht. De Zusters, die ervoor zorgden dat het het koninklijk gezelschap aan niets ontbrak, klaagden intussen steen en been over de wispelturigheid van koningin Anna. Bisschop Zwijsen sloeg zelf een veldbed op in zijn kantoortje.

Uit spijt over de overlast die ze had bezorgd, liet Anna Paulowna een gift van duizend gulden achter voor de armen van Tilburg. Bisschop Zwijsen kreeg een prachtig met parels ingelegd bisschopskruis en een eigenhandig door de koningin geborduurd missaalstoeltje, waarin ook een door Anna geschilderde aquarel van Marie met het kindeke Jezus was aangebracht. Beide geschenken worden tegenwoordig in het bisschoppelijk paleis in Den Bosch bewaard.

Het verhaal dat Willem in het geheim rooms-katholiek was geworden en op zijn sterfbed door zijn vriend Zwijsen van de sacramenten werd voorzien, ontkent archivaris Peijnenburg met klem.

,,Ik heb er geen enkele aanwijzing voor gevonden. De archieven in het Vaticaan over die periode zijn gesloten, maar ik heb via relaties toestemming gekregen documenten uit die periode in te zien. Niets wijst erop dat dit verhaal, dat telkens opduikt, op waarheid berust. Het schijnt zelfs zo te zijn dat Zwijsen niet eens aan het sterfbed van de koning is geweest.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden