Tijdgeest knaagt aan de Zuil van Schilder

Het bastion van de vrijgemaakt-gereformeerden, de zuil van de geestelijke erfgenamen van Klaas Schilder houdt andere geesten niet meer tegen. ,,Ook wij zitten een beetje in crisis.''

Een nieuwe cultuur van openheid dringt door tot in orthodox-protestantse kringen. Vorige maand schreef een anonieme vrijgemaakt-gereformeerde predikant in het Nederlands Dagblad dat de geest van het postmodernisme zijn kerk heeft bereikt. De gereformeerde wereld zou ten dode opgeschreven zijn.

De wanhoopskreet van de anonieme predikant sorteerde effect: een stroom van reacties overspoelt sindsdien het Nederlands Dagblad (ND). De vrijgemaakte zuil is wakkergeschud. Zelfs prof. dr. B. Kamphuis van de vrijgemaakte Theologische Universiteit erkent dat 'we ook wel een beetje in een crisis zitten'.

Met een alles doordringend kerkelijk leven hebben de vrijgemaakten geprobeerd hun achterban bijeen te houden. Daarmee boekten ze tot nu toe succes. De vrijgemaakt-gereformeerde kerken tellen 125000 leden en dat aantal stijgt nog jaarlijks.

Maar grote groepen vrijgemaakten voelen een diep onbehagen over de gereformeerde traditie. Duizenden jongeren bekeren zich tot de 'evangelicale' richting, of slaan het eenzame pad van de secularisatie in. Homo's maken sowieso weinig kans in de vrijgemaakte kerk: homoseksualiteit wordt gezien als een gruwelijke zonde. Vrijgemaakte vrouwen voelen zich verscheurd tussen gehoorzaamheid aan man en traditie, en begrip voor hun twijfelende kinderen.

Het ND plaatste de 'oprechte hartenkreet' van de predikant omdat hij 'eerlijk verwoordt wat velen vandaag binnen de kleine gereformeerde kerken in ons land beleven'. De voorganger, een dertiger, twijfelt ernstig aan de houdbaarheid van de vrijgemaakte zekerheden. ,,Er is nu zo'n dertig jaar lang geprobeerd me ervan te overtuigen dat het een weelde is, gereformeerd te zijn naar het vrijgemaakte type. Het is niet gelukt'', schrijft hij. ,,De gereformeerde wereld van vroeger is dood. Vertel me oude gereformeerde waarheden en ik verveel me.''

Het stuk verscheen onder het pseudoniem Henk Jasperse. Het ND had de predikant afgeraden zijn identiteit prijs te geven 'om de discussie niet af te leiden naar gebabbel over personen'. Dat advies is ongetwijfeld ook ingegeven door de overtuiging dat 'ds. Jasperse' een kerkelijke tuchtprocedure zou wachten. Zelfs de coulante ethicus J. Douma schreef dat Jasperse over de schreef was gegaan. Als het je niet lukt het Woord van God zuiver en onverkort aan de gemeente te verkondigen, kun je niet langer dominee zijn, luidt Douma's oordeel.

De vrijgemaakte historicus dr. G. Harinck, verbonden aan het Historisch Documentatiecentrum voor het Nederlands Protestantisme aan de VU, ontwaart steeds meer openheid in zijn kringen. ,,We zijn ons bewuster geworden van het historische karakter van belijdenisteksten, we weten nu dat ze tijd- en plaatsgebonden zijn. Dat geldt ook voor de Bijbel. Het schept ruimte en afstand: iedereen leest een tekst op zijn eigen manier. Dat is een tijd genegeerd of bestreden, maar je kunt er niet omheen.''

Harinck verklaart de toegenomen openheid binnen de vrijgemaakte kerken uit een veranderende houding tegenover het eigen verleden. ,,Alles werd gerelateerd aan de vijand: de synodaal gereformeerde kerken. Alle vrijheid van leer en geloofsafval bij de 'synodalen' vormde een bewijs van het eigen gelijk. Maar nu de gereformeerden buiten beeld raken, ook omdat ze zijn verdampt, zijn sommige sjabloon-reacties op vernieuwingen niet meer nodig.''

Zuiverheid van leer was de gulden regel bij de vrijgemaakten. ,,Vroeger draaide alles om de leer, was er controle en wantrouwen'', zegt Harinck. ,,Dat zijn ziekteverschijnselen die nog steeds bestaan, maar minder dan voorheen. Nu is de vraag niet meer 'hoe moet je denken?' maar 'hoe moet ik leven?'.''

De praktijk dwingt om ethische kwesties nader te bezien. ,,Homoseksuelen, paren in echtscheiding: het zijn geen incidenten meer, het is lopende-band-werk. Wat moet je met iemand die in scheiding ligt, maar binnen de kerk wil blijven? Je kunt er niet meer zomaar met een bijbeltekst op af.''

Het Nederlands Dagblad vervult een sleutelrol bij de veranderingen in de vrijgemaakt-gereformeerde zuil. Door het opgeven van het exclusief vrijgemaakte karakter effende de krant het pad voor de ontzuiling van het Gereformeerd Politiek Verbond, opgegaan in de ChristenUnie, en - recent gestart - van de vrijgemaakt-gereformeerde scholen. Het ND was een podium voor het relativeren van de eigen kerk, eens als 'de enige ware' geafficheerd. Dat betekende volgens Harinck een wending van 180 graden. ,,Door het verlaten van de idee van de enige ware kerk, kunnen we als vrijgemaakten nu zeggen: we hebben het toen, bijvoorbeeld in de jaren vijftig en zestig, niet goed gedaan.''

Volgens Harinck overheerst opluchting nu de ramen opengaan. Maar hij verwacht wel een reactie, 'een grote crisis' zelfs. Want als je met allerlei orthodoxen, van protestant tot katholiek, zo goed overweg kunt, rijst de vraag of je voorheen die anderen wel goed hebt bekeken en jezelf goed hebt begrepen. Harinck: ,,Wie zijn we nog, wat is onze identiteit, wat zeg ik als ik me gereformeerd noem?''

Praten over postmodern geloven, dat is al zo vaak gedaan, stelt het Nederlands Dagblad vast. ,,En we leefden allemaal ons brave leven verder.'' De oplossing voor de impasse ligt volgens de krant in ieder geval niet in het leveren van 'betonnen zekerheden'. Het blad koos dus voor een geluid 'vanuit de verwarring'.

Opvallend genoeg moest er een theoloog aan te pas moest komen om de gereformeerde muur van stilzwijgen te doorbreken. ,,Twijfel kon niet en openheid was niet gereformeerd'', schrijft Jasperse. Nu lijkt de geest uit de fles. Met een hoofdredactioneel commentaar en een kwartet theologische kanonnen probeert het ND die er weer in te krijgen.

Maar een echte oplossing zien de theologen niet. Volgens dogmatiek-hoogleraar Kamphuis getuigt het van gereformeerde armoe, dat al eeuwen geen nieuwe belijdenis mogelijk is gebleken. Het formuleren van iets nieuws moet uitkomst bieden. Daar is in andere kerken ervaring mee opgedaan. Bijvoorbeeld in de 'synodaal' gereformeerde kerken. Het heeft daar niet geholpen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden