Tijdgeest gevangen in tv-series

Acteurs Alwien Tulner en Marc Klein Essink lokken bezoekers virtueel naar binnen vanaf het drama-panorama. In het scherm zitten echte deuren. (FOTO TJITSKE SLUIS)Beeld Tjitske Sluis

Van ’De Toverspiegel’ tot ’De Troon’: tv-series hebben een bijzondere aantrekkingskracht.

Hoe komt het dat kijkers gegrepen raken door tv-series, terwijl ze weten dat wat ze zien niet echt is? Met welke trucs en handgrepen creëren de makers een band tussen drama en kijker? De tentoonstelling ’In Scène’ wil het mysterie achter die ’wereld van make believe ontrafelen.

Omdat interactiviteit voor het Instituut voor Beeld en Geluid toverwoord is, mag je vooral zelf onderzoeken hoe dat toch zit, met genres, timing, en identificatie. Intussen wordt ook duidelijk gemaakt dat series de tijdgeest weerspiegelen, en de steeds veranderende blik op verleden, heden en toekomst samenvatten en uitvergroten.

Dat gold al voor het allereerste televisiespel, uitgezonden op de allereerste televisieavond, 2 oktober 1951. ’De Toverspiegel’ van Willy van Hemert, waarin Hetty Blok, vooral bekend als Zuster Klivia, een scène speelde in de verre toekomst. „Ik was een mevrouw uit het jaar 2000 en Van Hemert had gedacht dat wij dan allemaal zouden rondlopen in plastic overalls, met op het hoofd een vissenkom, waardoor geen molecuul zuurstof kwam, en daarop een televisieantenne zoals je vroeger op de daken zag”, zegt ze. Onder die doorzichtige overall ging ze keurig gekleed. „Maar door de hete lampen, en doordat het plastic niet ademde, zat er binnen no time een laag condens onder. Ik had er net zo goed naakt onder kunnen zitten.”

De 90-jarige actrice opent de tentoonstelling in deze ’imposante moderne cultuurtempel’ in Hilversum met een meezingmedley van ’Ja Zuster, Nee Zuster’-liedjes. Met een amuserende strengheid bespeelt ze het publiek. Als ze later op de tentoonstellingsvloer de rekwisieten van ’Ja Zuster Nee Zuster’ bekijkt en de metalen beschermkast opentrekt waarin haar zustersuniform hangt – niet zwart-wit maar blauw-wit – achter glas en omgeven door portretfoto’s en sfeerlicht, staat ze erbij als een stille nadenkende oude dame. Je verleden in een vitrinekast maakt opeens een stuk ouder.

Of raakt ze overdonderd door de luidkeels om aandacht bedelende inrichting? ’In Scène’ zuigt je in eerste instantie op. Op een rond drama-panorama buitelen videofragmenten over elkaar heen. Acteurs nodigen je uit om een genre te kiezen – bloed en tranen, spanning en sensatie, familie en relaties, zang en dans – en door een deur in het scherm de studio binnen te stappen, met een gepast broeierige temperatuur.

Zing mee met Lukas Blijdschap en Kootje de Beer aan de campingbar van ’Het Vrije Schaep’, monteer een dramatische scène tussen zwangere dochter en onwetende moeder uit ’Vuurzee’, of neem plaats achter het stuur voor een politieachtervolging. Met zijn linksaf-rechtsaf is de regisseur net een rij-instructeur. Thuis wacht deze nieuwe scène uit ’Flikken Maastricht’ al in de e-mail.

Vanaf videoschermen vertellen acteurs over het onderscheid tussen diverse genres. Je leert dat het bij komedie vaak gaat om ’het reactieshot’, het beeld waarin verbaasd of ontzet gereageerd wordt op een bizarre situatie of uitspraak. En dat familiedrama’s drijven op onuitgesproken conflicten en de onvermijdelijke climax, en dat montage die spanning voelbaar kan maken. „Iedereen heeft een familie of een relatie. Of verlangt daarnaar”, zegt Maryam Hassouni (Dunya uit ’Dunya & Desie’) ter verklaring van het succes van dit genre.

„Verplaats je in de omstandigheden”, adviseert acteur Marcel Musters, vlak voordat je als figurant in een historische gebeurtenis belandt, dankzij het groene scherm. Maar je inleven valt nog niet mee als je tellen later in ’De legende van de bokkenrijders’ tussen Limburgse samenzweerders staat, in een kring rond een afgehakte hand met daarin een brandende kaars.

Zelf geeft Musters het goede voorbeeld in een fragment uit de serie ’De Troon’, die de Avro vanaf 6 maart uitzendt. Als koning Willem III duikt hij in ondergoed de paleisvijver in. ’Uw vader was de held van Waterloo, en u bent de waterheld van het Loo’, spot een adviseur. Historisch drama maakt de emoties van historische figuren voelbaar, dat had Musters al uitgelegd. Inderdaad: de woede stuitert van het scherm als de onberekenbare koning zijn onderdaan de tuin uitjaagt.

De zitbanken met vele fragmenten om uit te kiezen, gelijkelijk verdeeld over zes decennia, zijn reddingsboten voor wie niet houdt van ’meedoen’. Nu eens geen Swiebertje maar de nette en brave zwerver Bas Boterbloem, ’best spannend, volgens de wetten van 1961’. Of de Vara-serie ’Maigret’, gebaseerd op de boeken van Georges Simenon. „Uit tijdnood werd wel eens een hoofdstukje uit het boek gescheurd”, zegt acteur-schrijver-producent Peter Römer, die zelf als kind in 1961 debuteerde in het live uitgezonden ’De Proemel’ en de ontwikkeling van het drama sindsdien nauwlettend heeft gevolgd.

Na succesvolle kinderseries en enkele bewerkingen van Engelse voorbeelden was ’De glazen stad’ in 1968 het eerste volwassen televisiefeuilleton van eigen bodem. „Kijkers konden zich identificeren met de tuinder die de kassen moest opgeven voor een nieuwbouwproject. Dat paste ook bij de tijdgeest: de vanouds loyale Hollander stond eindelijk op tegen het gezag. Het succes maakte dat omroepen durfden te investeren in nieuwe series, vaak geschreven vanuit het eigen gedachtengoed.”

Invloed op de ontwikkeling van Nederlands drama had ook Aktie Tomaat in 1969, zegt Römer. Door die omwenteling in de theaterwereld ontstond de ’freelance-acteur’ en die ging aan de slag bij de eerder zo geminachte televisie. Tegenwoordig is Nederlands drama niet meer weg te denken. „Het heeft even geduurd maar zijn we er goed in geworden.”

Tv heeft meer memorabele momenten gekend, zegt Römer. Van de landing op de maan tot de nachtelijke gevechten van Mohammad Ali. „Maar dat waren momenten in de tijd, de feiten. Televisieseries zeggen iets over die tijd zelf, de tijdgeest. Het is ook de emotie die we ons herinneren.”

Marcel Musters speelt koning Willem III in de nieuwe Avro-serie 'De Troon', die vanaf 6 maart wordt uitgezonden. De serie gaat over de levens van Willem I, II en III en is grotendeels opgenomen in Hongarije. (Trouw)
(Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden