Column

Tijdens de twee minuten stilte zullen ook de dode vluchtelingen in mijn gedachten zijn

'Pas thuis, bij het uitwerken van dat alles, drong het tot me door hoe sterk het mislukte interview met Edelman was.' Beeld Trouw

Nu de jaarlijkse ruzie over de Dodenherdenking weer is uitgebroken, herinner ik me Marek Edelman, een van de leiders van de opstand van het getto van Warschau, 1943. 

Dat komt door de activistische dominee Rikko Voorberg, die morgen tijdens de Dodenherdenking op het Amsterdamse Rembrandtplein 3000 kruisen wil plaatsen ter nagedachtenis aan omgekomen vluchtelingen. Ik was van plan te schrijven dat ik dat een mooi, maar niet gepast initiatief vond.

Toen schoot de naam Edelman me te binnen en de ontmoeting die ik met hem had in 1993, vijftig jaar nadat de Joden in het belegerde getto de wapens hadden opgenomen tegen de nazi’s. Ze vochten niet om territorium en konden in militaire termen nooit winnen; dit was een strijd om de manier waarop zij de dood zouden vinden. Alleen al door die aan te gaan behaalden ze een morele zege: ‘Wij zullen niet op onze knieën sterven’.

Edelman was de laatste van de drie leiders van de opstand die nog in leven was, en als Oost-Europa-correspondent had ik er veel moeite voor gedaan om hem tot een interview te bewegen. Maar het gesprek in zijn huiskamer in Lodz was nog maar nauwelijks begonnen of hij maakte er alweer een eind aan.

“Dit is alles wat ik te zeggen heb”, verklaarde hij. “Basta.”

“Maar ik ben voor u helemaal uit Praag gekomen”, sputterde ik nog. Tevergeefs.

Teleurgesteld ging ik op weg naar Warschau, om daar meer materiaal te halen voor mijn reportage. Pas thuis, bij het uitwerken van dat alles, drong het tot me door hoe sterk het mislukte interview met Edelman was. Ik had geprobeerd hem de eerste uren van de opstand te laten reconstrueren, en gevraagd wat voor weer het was op die 19de april 1943, maar hij had dat geërgerd weggewoven. Het waren de dagen van de oorlog in Bosnië en het enige dat hij kwijt wilde was dit: “Zoals de wereld ons toen in de steek liet, zo laat de wereld nu Sarajevo in de steek. Het is godgeklaagd. Vanuit zijn graf wint Hitler alsnog.”

Vluchtelingen in mijn gedachten

De kracht en emotie waarmee hij dit zei, was sterker dan alles wat hij voor de zoveelste keer had kunnen vertellen over de gebeurtenissen van 1943, wat niet wil zeggen dat die voor hem iets aan betekenis hadden verloren. Hij sprak als een man die iedereen om zich heen had zien sterven en zich daarna nooit meer iets gelegen zou laten liggen aan machthebbers, meningen of mores. Edelman was na de oorlog ondanks alles in Polen blijven wonen, keerde zich tegen de communistische dictatuur – in 1981 werd hij gevangen gezet tijdens de staat van beleg – en nam het in zijn latere jaren op voor de Palestijnen, wat hem in Israël niet in dank werd afgenomen. Ik heb een vermoeden wat hij van de Nederlandse onenigheid over 4 mei zou vinden.

Over vormen, plaatsen en tijden valt te twisten, en ik zou zelf eerder naar de Dam gaan dan naar het Rembrandtplein, maar tijdens de twee minuten stilte zullen morgen ook de dode vluchtelingen in mijn gedachten zijn. En de doden van het getto van Warschau.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden