Tijdelijke kunst is tijdelijk terug

Kunstenaars zijn de afgelopen eeuw veel kunstwerken bedoeld of onbedoeld kwijtgeraakt. Ze werden er niet minder beroemd om. Integendeel. Op de website 'Gallery of Lost Art' zijn die werken een jaar lang terug te vinden.

JOKE DE WOLF

De 'Hommage aan New York' zou maar kort bestaan. Dat wist de kunstenaar. En het publiek trouwens ook. In de uitnodiging voor de opening staat: 'Een zelf-vernietigend kunstwerk, bedacht en gebouwd door Jean Tinguely'. Maar de grote vraag was: hoe kort was kort, en hoe zou het zichzelf vernietigen?

Op een regenachtige avond in maart 1960 verzamelde de hele New Yorkse kunstwereld zich in de beeldentuin van het Museum of Modern Art. De onthulling werd een vrolijke chaos, vertelt kunstcritica Dora Ashton in een filmpje op de website 'Gallery of Lost Art'. Een stop sloeg door, de piano vatte te snel vlam, de ventilator blies rook in het gezicht van het publiek, de brandblusser ging niet af, en de witgekalkte stellage van fietswielen, auto-onderdelen, een badkuip, een weerballon en een Amerikaanse vlag zakte log in elkaar.

De Press Courier was aanwezig, en schreef de volgende dag: 'Brandweermannen stelden veiligheid boven kunst toen een klein karretje verscheen dat op eigen kracht recht op het publiek afreed. Toeschouwers draaiden het brandende gevaarte om en het reed weer op de brandweermannen af. Er was behoorlijk wat schuim nodig om het gevaar voor de beelden van Rodin, Maillol en Renoir af te weren'. Met een stralende lach poseerde Tinguely 28 minuten na het beginsein voor de fotografen. 'Een groots succes - fantastisch, fantastisch, fantastisch', zei hij trots.

Want dat was precies het doel geweest van de Zwitserse kunstenaar: een kunstwerk dat niet in het museum op een voetstuk komt, maar zichzelf op onvoorspelbare manier vernietigt, en alleen in de herinnering van de mensen blijft bestaan. 'De volgende dag moet er niets meer over zijn, maar mensen moeten over het kunstwerk blijven praten en erover dromen', aldus Tinguely. Het karretje schonk de kunstenaar toch maar aan het museum. Andere 'overlevende' onderdelen werden eigendom van het Tinguelymuseum in Bazel.

Tinguely's project is niet het enige kunstwerk dat opzettelijk of per ongeluk is verdwenen. Voor musea is die afwezigheid een probleem. Hoe toon je een kunstwerk dat er niet meer is?

De oplossing van de Engelse Tate Gallery is net zo virtueel als de kunstwerken zelf. Op een prachtige website kunnen twintig kunstwerken worden 'opgeroepen' die de afgelopen honderd jaar zijn verdwenen, gestolen, vernietigd of uitgegumd. Als bezoeker van de Gallery of Lost Art zweef je boven de vloer van een gigantische loods. Er staan tafels waarop documenten liggen. Documenten waarmee bijvoorbeeld het verhaal van de 'Hommage aan New York' kan worden gereconstrueerd. De uitnodiging voor de opening ligt op de tafel, de galeriebezoeker kan filmpjes en foto's bekijken die van het kunstwerk bewaard zijn. En het krantenartikel en uitvoerige (Engelstalige) essay lezen over de verdwenen kunstwerken.

Tinguely had het goed begrepen: kunstwerken die verdwijnen, hebben in de kunstgeschiedenis een streepje voor. Honoré de Balzac schreef in 1831 al de novelle 'Het onbekende meesterwerk'. De fictieve schilder Frenhofer zou een meesterwerk gemaakt hebben, en kan er prachtig over vertellen. Als zijn collega's ontdekken dat hij alleen maar wat krabbels heeft getekend, verbrandt hij het schilderij en pleegt zelfmoord. Het verhaal wordt nog steeds doorverteld, en het is vast geen toeval dat Rodin's beroemde standbeeld van Balzac toekijkt op de foto's van de installatie van 'Hommage aan New York'. Het zou ook Tinguely's meesterwerk worden.

Marcel Duchamps 'Fontein' uit 1917 is zelfs een van de beroemdste kunstwerken uit de kunstgeschiedenis, veel minder bekend is dat het werk zelf niet meer bestaat. De organisatie van de 'Vereniging van onafhankelijke kunstenaars' weigerde in 1917 het urinoir dat Duchamp onder pseudoniem van R. Mutt had ingediend, tentoon te stellen. Alfred Stieglitz fotografeerde de readymade meteen daarna in opdracht van Duchamp. Het 'kunstwerk' zelf was na de afwijzing verdwenen, pas in de jaren zestig zou Duchamp replica's maken van zijn urinoir. Al die tijd was de foto van Stieglitz het enige overblijfsel van het kunstwerk. Het werd er niet minder beroemd om.

Kunsthistorica Lucy Lippard schreef begin jaren zeventig over de 'dematerialisatie van het kunstobject': de neiging van beeldend kunstenaars om vluchtige kunst te maken, die alleen maar in foto en film werd vastgelegd. Tinguely is in dit geval zo'n 'dematerialiserende' kunstenaar: zijn kunstwerk zou bewaard blijven in de herinnering, en natuurlijk in de foto's en films van de speciaal door hem opgestelde cameramensen. Nu, veertig jaar later, wordt er gesproken van een 'rematerialisatie' van het kunstobject. Bij de Documenta in Kassel hebben de kunstvideo's het afgelegd tegen de wandkleden. En de museumwereld koestert meer dan ooit een waardering voor het originele document, de oorspronkelijke afdruk, het kunstwerk zelf.

Ook de Gallery of Lost Art past in die lijn. Dat het een website is, brengt de ervaring van het verloren kunstwerk alleen maar dichterbij. Voor sommige werken is het zelfs de eerste keer dat ze in een galerie 'hangen'.

In de loop van dit jaar komen er nog zo'n twintig kunstwerken bij, met zoveel mogelijk foto's, originele documenten en interviews. De website blijft een jaar bestaan, dan zal hij verdwijnen. Dan moeten we weer dromen over de kunst. Op eigen kracht.

The Gallery of Lost Art is tot 30 juni 2013 toegankelijk op galleryoflostart.com

Verloren kunstwerken

Bas Jan Ader (1942-1975) 'Op zoek naar het wonderbaarlijke', 1973-1975, gekapseisd

Joseph Beuys (1921-1986) 'Vilten pak', 1970, opgegeten door de motten

Tracy Emin (1963-) 'Iedereen met wie ik ooit geslapen heb', 1963-1995, verbrand

Lucian Freud (1922-2011) 'Francis Bacon', 1952, gestolen

Willem de Kooning (1904-1997), 'zonder titel', 1950, uitgegumd door Robert Rauschenberg

Kurt Schwitters (1887-1948) 'Merzbau', 1923-1937, gebombardeerd tijdens de Tweede Wereldoorlog

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden