Tijdbom op termijn Gezonken kernonderzeeer wel degelijk gevaarlijk

ROTTERDAM - Is de in de Barentsz Zee gezonken Russische kernonderzeeer Komsomolets nu wel of niet gevaarlijk voor het milieu en de volksgezondheid? Nee, constateerde onlangs de Delftse hoogleraar reactorkunde prof. dr. ir. H. van Dam.

Uit recente metingen is gebleken dat de onderzeeer op dit moment alleen Cesium 137 lekt, wat geen groot gevaar oplevert voor mens of milieu. Het geld voor een eventuele berging kan beter worden gebruikt voor het saneren van de Karazee bij Nova Zembla. Daar hebben de Russen grote hoeveelheden nucleair afval gestort. Er zouden zelfs complete kernonderzeeers en nucleair aangedreven ijsbrekers tot zinken zijn gebracht. Van Dam gaf deze mening naar aanleiding van de voorlopige resultaten van een expeditie naar de plaats waar de Komsomolets op 6 april 1989 is gezonken.

De uitspraken van de stralingsdeskundige hebben de nodige verwarring gewekt. Want eerder dit jaar verklaarden andere deskundigen, onder meer van het Noorse onderzoeksinstituut Nansen (gespecialiseerd in zeestromingen) dat de Komsomolets een nucleaire 'tijdbom' is, die absoluut geborgen moet worden dan wel hermetisch 'ingepakt'. Aan boord van de onderzeeer bevinden zich naast de kernreactor ook twee torpedo's met nucleaire koppen. Samen bevatten die zo'n dertien kilo plutonium.

Ook bij het Arctisch Centrum van de Rijksuniversiteit Groningen werden de wenkbrauwen gefronst. Onderzoeker Frits Steenhuisen: “De deelnemers aan de expeditie hebben alleen gekeken naar de schade aan de onderzeeer en het vrijkomen van radio-actieve stoffen. Op dit moment lekt er alleen Cesium 137, maar daar gaat het helemaal niet om. Het plutonium aan boord vormt een veel groter gevaar. Dat komt er gewoon een keer uit en dat moment moeten we voor zijn.” Dat moment zou wel eens eerder kunnen komen dan verwacht, zegt Steenhuisen, omdat het corrosieproces in de onderzeeer wordt versneld doordat metalen containers aan boord onder invloed van de titanium scheepshuid sneller door het zeewater worden aangetast.

Het argument van Van Dam dat de zee ter plekke zo diep is, dat het plutonium (waarvan 1 microgram al dodelijk is) toch geen kwaad kan, slaat volgens Steenhuisen nergens op. Het wrak ligt namelijk in een opwellingsgebied waar diep water wordt gemengd met oppervlaktewater. “Als stralingsdeskundige mag Van Dam best constateren dat er op dit moment geen gevaar is. Maar z'n conclusie dat de onderzeeer geen risico vormt, is onzin.”

Een soortgelijke mening valt te beluisteren bij de Komsomolets Foundation (KF) in Brussel. Deze internationale organisatie werd eind vorig jaar opgericht met het doel oplossingen en financiering te vinden voor ongelukken op zee zoals met de Komsomolets, waarbij sprake is van radio-activiteit. Oud-minister Norbert Schmelzer van buitenlandse zaken is voorzitter van de KF. Ook een Nederlands bedrijvenconsortium, dat in de berging van de onderzeeer een aantrekkelijke klus ziet, is in het bestuur vertegenwoordigd.

Volgens woordvoerder Rio Praaning van de KF heeft prof. Van Dam formeel gelijk als hij zegt dat er op dit moment geen sprake is van groot gevaar voor mens en milieu. “Er lekt alleen Cesium 137, maar daar gaat het niet om. Onze grootste zorg gaat uit naar de kernkoppen met plutonium aan boord van de onderzeeer. Het feit dat er nu nog geen plutonium is gemeten, is voor ons een hele geruststelling. Dat moment willen we juist voor zijn.”

Van Dam was gisteren niet voor commentaar bereikbaar. Maar hij blijkt zijn uitspraken inmiddels te hebben genuanceerd in een verklaring, die gezamenlijk met de Komsomolets Foundation is opgesteld. Daarin staat onder andere dat Van Dam en de Komsomolets Foundation het er over eens zijn dat zich thans rond de Komsomolets geen gevaar voor de volksgezondheid voordoet. “Een definitief oordeel over gevaren in de toekomst is - hangende het onderzoek naar de resultaten van de expeditie naar de onderzeeer - nog niet te geven. Prof. Van Dam en de KF bevestigen dat er geen reden is voor paniek. Wel menen ze dat de onzekerheden rond de mogelijke plutonium-lekkage en meer met name de resultaten van het Noorse Nansen-onderzoek tot grote voorzichtigheid aansporen. In dat kader menen zij dat een preventief beleid wenselijk is, opdat lekkage en verspreiding van plutonium wordt voorkomen.”

Volgens Praaning zal uiteindelijk de Russische regering moeten beslissen welke maatregelen worden genomen. Daarbij moet niet meer zozeer aan een berging van de onderzeeer worden gedacht. De Russen onderzoeken momenteel de mogelijkheid om het wrak hermetisch af te dekken ('sarcofageren') of te voorzien van een speciale gel, die lekkage kan voorkomen. Een andere variant is om alleen de gevaarlijke onderdelen uit de onderzeeer te halen.

Dat het een kostbare operatie wordt, staat buiten kijf. Maar het argument dat het geld misschien wel beter kan worden besteed, omdat niemand kan voorspellen of het plutonium daadwerkelijk gaat lekken en in de voedselketen terecht komt, gaat volgens Praaning niet op. “Wij hebben van meet af aan benadrukt dat de Komsomolets voor ons een pilotproject is. Ons uitgangspunt is dat het bergen van de Komsomolets in internationaal verband moet worden aangepakt en gefinancierd. Want als dat lukt kan dat een belangrijke doorbraak betekenen voor het opruimen van nog veel grotere nucleaire tijdbommen in de Arctische wateren.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden