Tijdbom in hartje Polen

De communisten hadden veertig stuwdammen in de Poolse rivier de Weichsel gepland. Er kwam er maar eentje die onder steeds grotere druk komt te staan. Een tweede dam zou die druk verminderen, maar het verzet is groot. Moet de bestaande dam dan maar afgebroken worden?

De Weichsel, of in het Pools de Wisla, is de slagader van Polen. Hoe vaak het land ook van de kaart werd geveegd, de rivier verbond de Poolse bergen met de Poolse zee. ,,De Oostenrijkers lijfden tijdens de Poolse delingen het zuiden van het land in en hebben hebben de rivier gestroomlijnd. Het middendeel stroomde door Rusland.'' Ingenieur Wiktor Sliwinski onderbreekt zijn uitleg met een retorische vraag: ,,U weet hoe de Russen zijn? Die hebben dus niets aan de loop van de rivier veranderd. De benedenloop werd door de Pruisen gekanaliseerd.'' Ingenieur Sliwinski is hoofd van het ingenieursbureau Hydroprojekt in Wloclawek. Achter zijn bureau strekt zich zijn levenswerk uit: een stuwdam die vierhonderd miljoen liter water tegenhoudt.

Op de stuwdam staat een groot kruis. Hier werd het lichaam van Jerzy Popieluszko, de door de communistische geheime dienst vermoorde Solidariteitspriester, uit het water gevist. Zestien jaar later staat de dam opnieuw in het centrum van de belangstelling. Het reusachtige project is in dertig jaar tijd veranderd in een tijdbom. Jarenlang werd de rivier gebruikt als riool. Nog steeds loost vrijwel heel Warschau zijn afvalwater ongezuiverd in de Weichsel. Een groot deel van de vervuiling bezinkt op de bodem van het stuwmeer bij Wloclawek, dat werkt als een primitieve waterzuivering. Stroomafwaarts daarentegen heeft het gezuiverde water de bodem van de rivier drie meter diep uitgeslepen, zodat het waterpeil er drastisch is gedaald. Het hoogteverschil tussen het stuwmeer en het water benedenloops neemt dus toe waardoor de dam onder steeds grotere druk van het stuwmeer komt, terwijl het water dat van de dam naar beneden valt de fundamenten aantast.

De gevolgen van de dreigende catastrofe blijven niet beperkt tot een gigantische overstroming. Indien de vervuiling die zich jarenlang heeft opgehoopt in een keer loskomt, veranderen de beneden-Weichsel en de golf van Gdansk in dood water. Een paar jaar geleden was het optakelen van een enkele kabel uit het stuwmeer door het loskomen van het giftige slib genoeg om de visstand in het meer te decimeren. Sliwinski ziet nog meer rampspoed. Bij Plock staat een ander communistisch megaproject, een petrochemische industrie die groter is dan de stad zelf. ,,De raffinaderij tapt tien kubieke meter water per seconde uit het stuwmeer. Als de dam breekt en al het water wegvalt, vliegt alles daar de lucht in.''

,,De ontwerpers zijn door de politiek misleid'', stelt Sliwinski verbitterd vast. De dam had de eerste moeten zijn van een hele reeks, maar door de economische en politieke teloorgang van het communisme bleef het bij één. De oplossing ligt volgens hem voor de hand: de randvoorwaarden creëren waarop de dam in Wloclawek is berekend, oftewel een nieuwe stuwdam stroomafwaarts waardoor het waterniveau daar hoger wordt. Met een mengeling van weemoed en trots laat hij de foto-expositie zien in de hal van het gebouw. De zwart-wit kiekjes zijn van eigen hand en tonen de socialistische mens die de natuur trotseert met bulldozers en hijskranen. Een paar meter verderop hangt een kaart van Polen, met daarop de nooit verwezenlijkte droom: veertig stuwdammen in de Weichsel. De kaart is afgebladderd, evenals de spreuk die ernaast hangt: 'Indammen van de Weichsel betekent energie en scheepsvaart'.

,,Lenin zei het al: Communisme is propaganda en elektrificatie'', grapt Jerzy Czerny. Hij is naar eigen zeggen professioneel ecoloog, maar geeft toe dat zijn ecologisch consultancybedrijfje bestaat van reclameopdrachten. ,,Er is in Polen nauwelijks vraag naar ecologisch consult en het milieubewustzijn staat nog in de kinderschoenen.'' Volgens Czerny is de bouw van een nieuwe dam een verplaatsing van het probleem. ,,De ondergrond van de rivier bestaat uit zand. De combinatie van vervuiling en erosie zal ook bij een nieuwe dam optreden, zodat er op den duur wéér een nieuwe dam moet komen.'' Volgens Czerny hopen de ingenieurs van Hydroprojekt zo hun droom stapsgewijs te verwezenlijken.

Hydroprojekt mag dan zijn geprivatiseerd, de manier van denken is niet veranderd. De werknemers zijn nu eigenaars en hebben dus nog meer belang bij de bouw van nieuwe dammen dan voorheen. Ook in de wijze waarop Hydroprojekt de publieke opinie informeert, is volgens Czerny alles bij het oude gebleven. ,,Polen zijn door die halve eeuw communisme vatbaar voor propaganda. Jarenlang heeft de bouwlobby verkondigd hoe fantastisch de dam wel was. Nu ze hopen op de bouw van een tweede dam, blazen ze de gevaren enorm op.'' Hoe de technische staat van de dam echt is, weet alleen Hydroprojekt.

,,Het idee reusachtige dammen te bouwen is een typische ingenieursoplossing die uiteindelijk geen oplossing is'', meent ook professor Jan Drwal, hydroloog aan de universiteit van Gdansk. Het Nederlandse deltaplan met de Oosterscheldedam is volgens hem een goed voorbeeld. ,,De mens dacht het allemaal voor elkaar te hebben, maar uiteindelijk moest hij het water toch de ruimte geven.'' Hij wijst op de delta van de Weichsel, polders die ooit door Nederlandse kolonisten werden aangelegd. ,,Hoe meer en hoe grotere dijken, des te grotere overstromingen.'' Als de mens toch dammen wil bouwen, bijvoorbeeld om stroom op te wekken, dan moeten het volgens hem kleine dammen in de bovenloop van zijrivieren zijn. Maar kleine stuwmeertjes spreken niet tot de verbeelding. ,,Men bouwt liever een grote dam. Dan kan een politicus een lintje doorknippen, de televisie mooie plaatjes schieten en hebben de kiezers hun man die problemen oplost.''

In Polen is deze man paradoxaal genoeg de minister van milieubescherming, Antoni Tokarczuk. Volgens het weekblad Wprost valt dit te verklaren uit de aandelen die de minister bezat in een bouwfirma die in de regio actief is. Ook regionale politici zijn in meerderheid gebrand op nieuwbouw. De werkloosheid in dit deel van Polen ligt hoog en een dam betekent economische activiteit.

De voorstanders van de nieuwe dam beheersten het debat, totdat het Wereldnatuurfonds (WNF) vorig jaar zomer een tegencampagne startte. De troefkaart van het WNF is Brussel. Polen hoopt over drie jaar lid te zijn van de Europese Unie en moet daartoe alle Europese richtlijnen overnemen in zijn nationale wetgeving. Volgens het WNF overtreedt Polen op dit moment vijf EU-richtlijnen, variërend van typische milieudirectieven tot bepalingen over inspraakprocedures. ,,Minister Tokarczuk heeft de rapporten van experts tot eigendom van de regering verklaard. Inzage is niet mogelijk'', illustreert Marta Kaczynska van WNF-Polen de gang van zaken. ,,Als men nu begint te bouwen, is men tegen de tijd dat Polen bij de EU komt, bezig met een dam die niet voldoet aan de EU-wetgeving.'' Het Wereldnatuurfonds kreeg binnen de regering steun van minister van financiën, Leszek Balcerowicz, die in februari besloot de beslissing om de tweede dam te bouwen uit te stellen.

,,Die milieuorganisaties worden betaald door het buitenland en moeten doen wat hun geldschieters van hen verlangen'', meent ingenieur Sliwinski van Hydroprojekt. De dam is voor Polen volgens hem wat de kerncentrale Temelin voor Tsjechië is: ,,De Tsjechen hebben groot gelijk dat ze zich verzetten tegen de druk uit het buitenland. Die centrale is voor hen een kwestie van zijn of niet zijn.'' Het buitenland is volgens Sliwinski niet geïnteresseerd in de ontwikkeling van de 'nationale economie' van Polen. ,,We ondervinden aan den lijve wat het vreemde kapitaal hier doet. In Wloclawek hadden we een grote fabriek voor verfstoffen. Die is voor weinig geld verkocht aan Akzo Nobel en nu worden daar alleen nog producten verpakt die niet in Polen zelf worden gemaakt.''

VERVOLG OP PAGINA 15

Tijdbom in hartje Polen

VERVOLG VAN PAGINA 13

,,Een groot deel van de Poolse samenleving wil helemaal niet bij de Europese Unie'', meent Sliwinski. Volgens hem kan Polen het alleen ook wel af. De nieuwe dam moet een miljard zloty (540 miljoen gulden) kosten, waarvan de Poolse staat slechts twintig procent hoeft neer te tellen. ,,De rest komt van private investeerders.'' Sliwinski telt de zegeningen voor de 'nationale economie': dijken langs de oevers met wegen erover, een wegverbinding over de dam zelf, een boulevard, jachthavens, toerisme, een waterkrachtcentrale en een Weichsel die bevaarbaar zal zijn tot Plock.

Voor de voorlopige tegenvoorstellen van het WWF heeft hij geen goed woord over. Modernisering van de dam om het waterniveau van het stuwmeer omlaag te brengen, kost volgens hem twee keer zoveel als een nieuwe stuwdam. De Russische waterkrachtcentrale is berekend op het huidige waterpeil. Bovendien wordt het grondwaterevenwicht dat na de bouw van de dam is ontstaan, opnieuw verstoord, waardoor aardverschuivingen mogelijk zijn die zelfs de kathedraal van Plock kunnen ondermijnen. ,,En wat moet er gebeuren met de haven voor de ijsbrekers, de jachthavens?'' Afbreken van de dam is al helemaal geen optie, vindt Sliwinski en zou dat voor ecologen ook niet moeten zijn. Hij haalt een onderzoek aan van een professor uit Torun, net als hij voorstander van de nieuwe dam: ,,In het stuwmeer heeft zich de afgelopen dertig jaar een uitzonderlijk rijk biologisch leven ontwikkeld.''

,,Hij haalt kwaliteit en kwantiteit door elkaar'', meent Czerny. ,,Volgens zijn definitie is een riool biologisch het rijkste water dat er is.'' Czerny zelf is voor de derde WNF-optie: een lage drempel dicht bij de huidige dam die de erosie tegengaat, maar die zelf minimale erosie veroorzaakt. De kosten bedragen tweehonderd miljoen zloty, evenveel dus als de staat kwijt zou zijn aan een nieuwe stuwdam, maar in tegenstelling tot deze laatste maakt dit compromis wel kans op EU-subsidie. ,,Andere ecologen verketteren mij, omdat ik een dam wil bouwen in plaats van afbreken, maar je moet realistisch blijven. De dam bij Wloclawek ligt er en afbraak kost handenvol geld. Waar moet je bovendien met al het gif naar toe dat daar ligt?'' Hij wijst op het stuwmeer dat ingeklemd ligt tussen de steil aflopende heuvels.

Aan de andere kant van de dam vullen graafmachines metalen netten met zand en stenen, waarmee een tijdelijke drempel vlak achter de dam iedere dag wordt aangevuld. ,,Sisyfusarbeid'', aldus Czerny. Over acht jaar zal de erosie zo ver gevorderd zijn dat zelfs dagelijks aanvullen de drempel niet kan redden. In de tussentijd moet er een oplossing komen. Een paar kilometer stroomafwaarts kondigt de eerste catastrofe zich al aan. Czerny wijst op een pilaar onder de brug over de Weichsel die volgens hem al vijftien centimeter is verschoven ten opzichte van het fundament. Hij wijst op de huizen aan de rivier: ,,Die zijn in waarde gekelderd, sinds de pers bericht over de mogelijkheid dat de dam breekt.''

Stroomafwaarts, in Gdansk, vat professor Drwal het drama samen: ,,We zijn midden in de rivier begonnen met bouwen. Net als iemand die zich een pak wil aanmeten en begint met de stropdas. Het resultaat is dat we nog steeds naakt zijn.'' Volgens hem is er maar één echte oplossing: het afbreken van het levenswerk van ingenieur Sliwinski. Dat dit pijn doet en geld kost, realiseert hij zich. ,,We moeten ook in dit geval betalen voor de zonden die het communisme heeft begaan. Het is tijd dat we dat erkennen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden