Tijd voor een sociale milieubeweging

vrouwennetwerk | interview | Door ons beperkte blikveld sluiten we, vaak onbewust, veel mensen uit. Laten we inclusief denken, bepleit Jannet Vaessen van Women Inc. in haar boek.

Het gezicht van Jannet Vaessen licht op. Als het lukt een zaal vol te krijgen met mensen met heel diverse achtergronden, zegt ze, is dat zo mooi. "Dat is soms echt 'wow'. Ook omdat vrijwel niemand beseft hoe moeilijk het is om dat voor elkaar te krijgen. Mensen zoeken nu eenmaal het liefst aansluiting bij mensen op wie ze lijken. Ze moeten soms tegen hun natuur in gaan om anderen op te zoeken. En als het dan lukt om ze toch zo ver te krijgen, ja, dan ben ik trots."


Aanleiding voor ons gesprek is Vaessens vorige week verschenen boek 'Iedereen Inc.. Hoe in- en uitsluiting werkt en hoe je dat kan beïnvloeden'. Daarin kijkt zij terug op haar ruim tien jaar als de drijvende kracht achter Women Inc., zeg maar de vrouwenbeweging-nieuwe-stijl. En wat blijkt? Toen haar in 2005 werd gevraagd een festival rond allerlei vrouweninitiatieven te organiseren was haar eerste reactie bepaald niet enthousiast. Ze heeft, net als sommige van de mensen in zo'n heel gemêleerde zaal, over haar eigen schaduw heen moeten springen. Want eigenlijk had ze helemaal niets met het onderwerp vrouwenemancipatie.


Vaessen, nadenkend: "Ik voelde een soort allergie, een weerstand, die ik niet goed begreep. Ik ben me in het onderwerp gaan verdiepen en was best geschokt om te ontdekken dat ik zo weinig wist over de positie van vrouwen. Ik dacht dat het in Nederland goed geregeld was. Maar waar de rechten voor iedereen op papier gelijk zijn, is de uitkomst voor vrouwen vaak minder goed dan voor mannen." Het was, ontdekte ze, niet het thema maar de toon waarop de discussie over emancipatie werd gevoerd, waarbij ze zich niet thuis voelde. De toon, kort samengevat, waarmee Cisca Dresselhuys in Opzij belangrijke mannen langs de feministische meetlat legde. Ooit effectief, inmiddels over de datum, constateerde Vaessen bij zichzelf en anderen. Maar, bedacht ze, dan zoeken we toch een andere toon?


Die toon heeft Vaessen (1969) zeker gevonden. In zo'n tien jaar tijd is Women Inc., dat zich presenteert als 'hét netwerk voor vrouwen die zichzelf en elkaar willen versterken en daarmee de positie van alle vrouwen in Nederland', een begrip geworden. Met grote, veel aandacht trekkende conferenties, waar ook koningin Máxima al diverse keren haar opwachting heeft gemaakt, weet de organisatie zich nadrukkelijk te manifesteren. Maar, tekent Vaessen aan, daar gaat dus heel veel werk achter de schermen aan vooraf. "Dan krijg ik 's avonds laat een telefoontje van een wetenschapper die doodsbang is dat wat hij of zij gaat zeggen verkeerd gaat vallen bij collega's." Want zo on-controversieel, heeft Vaessen inmiddels moeten constateren, is aandacht vragen voor vrouwenzaken nog helemaal niet.


Eyeopener


Het meest saillante voorbeeld? Ze hoeft geen moment te aarzelen. Het kwam voorbij op een zogeheten Ted-lezing, in 2010. Een cardiologe legde uit hoe medisch onderzoek van oudsher gebaseerd is op het mannelijk lichaam. Dat symptomen en klachten van vrouwen in leerboeken afwijkend en 'atypisch' worden genoemd. Uit 'Iedereen Inc.': "Ze doet een paar pittige uitspraken. Dat er in haar vakgebied vrouwen doodgaan, omdat hun symptomen van hartaanvallen en hartfalen door artsen te laat worden erkend".


Vaessen: "Dat verhaal heeft me zo geraakt. Het was een echte eyeopener. Ik was steeds op zoek naar voorbeelden waaraan je kunt zien hoe mechanismen van in- en uitsluiting werken. Hoe geruisloos dat gaat, hoe onbewust, zonder dat iemand een ander bewust kwaad wil doen. Er is één norm, en wie daar niet aan voldoet valt er buiten. Het laat zo mooi zien hoe het systeem in elkaar zit. Er wordt ons voorgehouden: we hebben toch allemaal keuzevrijheid en gelijke rechten. Ja, we hebben hetzelfde recht op zorg, maar de uitkomsten zijn niet hetzelfde. En misschien raakte het me ook wel zo, omdat ik nu écht het gevoel had, dit gaat ook over mij, over mijn lijf en leven."


Het onderwerp liet Vaessen niet meer los. Onder de titel 'Behandel me als een dame' startte Women Inc. een campagne om politiek en maatschappij duidelijk te maken dat de gezondheidszorg het vrouwelijk lichaam marginaliseert. Inmiddels heeft minister Schippers een Nationaal Kennisprogramma Gender en Gezondheid in het leven geroepen waarmee de komende jaren miljoenen in wetenschappelijk onderzoek zal worden geïnvesteerd. Het klinkt, anno 2017, uitermate logisch, maar vanzelfsprekend was het zes, zeven jaar geleden allerminst. Uit 'Iedereen Inc.': "De bestuurder die me ooit voor het onderwerp waarschuwde, stuurde me na de erkenning door de minister een aardige mail. Ze had nooit gedacht dat het ons zou lukken."


Vaessen: "Het mooie van dit onderwerp is bovendien dat het niet alleen over vrouwen gaat. Het gaat er om dat er één norm is, die van de witte, fitte man van middelbare leeftijd. Ook aspecten als leeftijd, opleiding, handicap en etniciteit zijn ondergeschoven kindjes, blinde vlekken." Het baart haar zorgen, niet alleen als het over de gezondheidszorg gaat.


"We hebben een beperkt blikveld, een vooroordeel. Veel professionals zijn zich er echter niet van bewust. Of ze ontwijken de discussie liever omdat ze niet van discriminatie beschuldigd willen worden. Terwijl iedereen onbewuste vooroordelen heeft. Maar het is heel moeilijk dat te erkennen."


Het resultaat is dat steeds grotere groepen mensen zich niet gezien voelen. En dan kan het gebeuren dat ze op een gegeven moment luidkeels om aandacht gaan schreeuwen. Ja, dan kan het er nogal ongenuanceerd toegaan. Er wordt soms flink gescholden, constateert Vaessen, maar ze is er niet gauw van onder de indruk. "Je moet dergelijke uitingen niet op de taal, maar op het signaal beoordelen. Laten we vooral kijken wat er onder zit."


Voor Vaessen is dat heel duidelijk: groeiende sociale ongelijkheid. Als bewijs voert ze de eerste inventarisatie op die het CBS eind vorig jaar maakte van Nederlandse scores op een hele reeks door de VN opgestelde ontwikkelingsdoelen. "Wij doen het op veel terreinen goed, maar niet als het om klimaat, energie en ongelijkheid gaat." Zo is bijvoorbeeld het laatste decennium het aantal mensen onder de armoedegrens toegenomen en de armoedekloof gegroeid.


Inclusiviteit


Hoogste tijd voor actie, want vanzelf goedkomen doet het niet. "We hebben de afgelopen jaren grote nadruk gelegd op zorgen voor onze natuurlijke omgeving. Nu is het tijd voor een sociale milieubeweging."


Waar 'duurzaamheid' niet meer weg te denken is als het om het milieu gaat, wil Vaessen dat 'inclusiviteit' de term wordt als het gaat om sociale verbinding. Wat dat is?


"Inclusiviteit is iets anders dan tolerantie. Inclusief denken vraagt drie stappen: erkennen dat je maar beperkt zicht hebt op de werkelijkheid, je afvragen wat je daarvoor mist en wie je daardoor onbewust uitsluit en daar dan vervolgens conclusies aan verbinden. Uiteindelijk wil iedereen het goed hebben samen."


Ze lijkt een beetje te schrikken van haar eigen woorden. "Het klinkt soft, maar dat is het juist niet." Want inclusief denken is niet makkelijk en het geeft zeker wrijving. Maar dat geeft niet. "Je hebt niets aan die bijeenkomsten van het type iedereen nam een glas, deed een plas en alles bleef zoals het was. Ik heb bij Women Inc. ontdekt dat juist die bijeenkomsten waarop je weerstand voelt, mensen boos worden en de volgende dag nog eens bellen om hun verhaal te doen, energie opleveren. Dat is wanneer er echt iets gebeurt, er echt iets verandert."

Wie is Jannet Vaessen?

Jannet Vaessen (1969, Kampala) groeide op in Eindhoven en Castricum en studeerde geschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam. Na haar afstuderen in 1994 was ze een aantal jaar programmamaker bij IDTV en de Humanistische Omroep. Van 2000 tot 2005 was ze verbonden aan de Cultuurfabriek in Amsterdam. Sinds 2005 is ze algemeen directeur van Women Inc..


De naam Women Inc. viel Vaessen in toen ze op een avond toevallig op tv van het programma 'Models Inc.' naar 'Monsters Inc.' zapte. Ze zocht de verschillende betekenissen van de afkorting inc. op en die bevielen haar. Het staat voor incorporated (bedrijf met een winstoogmerk), increase (verbeteren), incorporate (belichamen) en inclusive (inclusief). "De kernwaarden die we voor ons nieuwe platform verzonnen, spatten uit onze naam; ondernemend, realistisch, optimistisch", aldus Vaessen in haar boek.


'Iedereen Inc. Hoe in- en uitsluiting werkt en hoe je dat kan beïnvloeden.' Uitgeverij Prometheus, 19,99.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden