Tijd voor een nieuwe reformasi

'Megawati Soekarnoputri is de beste', staat overal te lezen op spandoeken in de Indonesische hoofdstad Jakarta. Maar de reformatiebeweging, die in 1998 Soeharto verjoeg, is niet zo gelukkig met de nieuwe president. De toenmalige actievoerders verwijten haar het autocratische regime van Soeharto weer terug te halen door haar coalitie met de toenmalige regeringspartij Golkar en het leger.

Bij het eetstalletje voor Jakarta's vooraanstaande mensenrechten instituut LBH staat een groepje studentenactivisten te mopperen over Megawati's relatie met Golkar en het leger. Die hielpen haar op 23 juli aan het presidentschap, en nu moet Mega als dank de macht met ze delen, vrezen ze. De studenten, die op leven en dood vochten tegen Soeharto, zijn ontgoocheld. Dagenlang stonden ze in 1998 in de straten van Jakarta tegenover zwaarbewapende veiligheidstroepen. Uiteindelijk stapte Soeharto op. ,,Maar de prijs die we betaalden was hoog. Tientallen jonge studenten werden doodgeschoten. Als ik nu naar Megawati's politieke vrienden kijk, lijkt het wel alsof er nooit een reformatie is geweest'', zegt ex-studentenleider Ikravany Hilman gedeprimeerd.

Niet alleen studenten, maar ook Mega's aanhangers zijn teleurgesteld. Voor het voormalige partijkantoor van Megawati herdachten ze op 27 juli dat het leger vijf jaar geleden dat pand bestormde. Soeharto had Megawati opzij gezet als partijvoorzitter van de Indonesische Democratische Partij (PDI), waarna haar woedende supporters enige tijd het kantoor bezet hielden. Bij de daarop volgende aanval van het leger op 27 juli 1996 kwamen meer dan honderd mensen om het leven.

Megawati heeft het bloedbad nooit openlijk veroordeeld. ,,Door deze militaristische inval werd zij het symbool van de onderdrukten in Indonesië'', zegt de jonge activist Dita verontwaardigd. ,,Maar ze is er vandaag niet eens bij om de doden te herdenken.''

De jonge activisten krijgen bijval van gerenommeerde mensenrechtenorganisaties in Indonesië. ,,Ik ben heel pessimistisch over haar'', zegt voorzitter Asmara Nababan van de Nationale Mensenrechtencommissie. ,,In haar eerste redevoering, vorige week na haar inauguratie, repte ze met geen woord over de misstanden in het verleden. Hoe kan er ooit verzoening zijn in Indonesië als er geen rechtvaardigheid is?''

De reformatiebeweging hoopte dat Megawati in haar toespraak zou ingaan op het democratiseringsproces. ,,Ze sprak slechts over haar verlangen naar een Indonesia Raya (een groot Indonesië). Daarvoor heeft ze de steun van de militairen nodig'', zegt voorzitter Hendardi van de mensenrechtenorganisatie PBHI. ,,Alle onderzoeken naar het duistere verleden verdwijnen in de doofpot. Anders raakt ze haar nieuwe politieke vrienden kwijt'', vervolgt hij cynisch. Hendardi vreest dat het leger meer ruimte zal krijgen van de nationalistische Megawati dan onder Wahid, bijvoorbeeld in het gevecht tegen het separatisme in de regio's.

Megawati maakt er geen geheim van dat ze de banden met het leger aanhaalt. Ze onderhield altijd al goede relaties met generaals. Hoge militairen, zoals de voormalige veiligheidsminister Agum Gumelar, hielpen haar in 1993 aan het voorzitterschap van de PDI. Gumelar krijgt hoogstwaarschijnlijk opnieuw een ministerspost. Voormalig luitenant-generaal Hendropriyono, die in de jaren tachtig het bevel gaf een boerenopstand in de provincie Lampung (Zuid-Sumatra) neer te slaan, zou ze als minister willen voordragen.

Maar hoewel hij de coalitie tussen Megawati, Golkar en het leger zorgwekkend noemt, vindt socioloog Iman Prasodjo dat de reformatiebeweging niet bij de pakken neer moet zitten. ,,Juist nu dienen we ons als de sterke waakhonden van de natie op te stellen. We moeten nu onze krachten samenbundelen. Er is genoeg werk te doen.'' Prasodjo vindt dat de reformatiebeweging zich als een geslagen hond gedraagt. ,,Ze hebben ooit een dictator weggejaagd. Ze onderschatten hun invloed.''

Dat ook Megawati niet om boze studenten heen kan, bleek vorige week. Studenten demonstreerden voor de hekken van het parlementsgebouw tegen de terugkeer van Soeharto's Nieuwe Orde. Binnen dreigden de volkscongresleden Golkar-voorzitter Akbar Tandjung tot vice-president te kiezen. Maar Megawati's partij besloot op het laatste moment de moslimleider Hamzah Haz te steunen, uit angst voor nog meer demonstraties. Haar partijwoordvoerder sprak over de trauma's in het verleden, die een vice-presidentschap door Golkar in de weg stonden. Dat waren precies de woorden van de studenten buiten.

Dit soort zaken illustreert dat het democratiseringsproces in Indonesië niet zo gemakkelijk meer terug te draaien is, meent Prasodjo. ,,Mocht Megawati teruggaan naar een autoritaire staat, dan gaat we weer massaal de straat op. Onze vrijheid neemt niemand ons meer af.''

De Indonesische Vereniging van Journalisten bracht deze boodschap de afgelopen week nog duidelijker over. Voor Megawati's paleis en in veel andere steden demonstreerden journalisten tegen het voornemen om het gehate ministerie van informatie te heropenen. Dat departement controleerde tijdens het Soeharto-regime de media, en werd door ex-president Wahid gesloten. Of de demonstraties succes hebben, moet nog blijken. Mega's woordvoerder heeft inmiddels - zij het in vage bewoordingen - laten weten dat het ministerie van informatie een ander karakter krijgt. ,,Het moet vooral de communicatie tussen het centrum en de regio's bevorderen.''

Persbreidel is niet de enige angst van de reformatiebeweging. Gebrek aan oppositie in het parlement is een andere. Vooralsnog stuurt Megawati aan op een 'regenboogkabinet', waarin alle zeven grote partijen in het parlement zijn vertegenwoordigd. Dat zou betekenen dat er geen ruimte voor de oppositie overblijft. Mega's strategie heeft te maken met de ervaringen onder Wahid, die het aflegde omdat de grote partijen een te sterk front tegen hem vormden. Dat wil Megawati graag voorkomen.

Een gemiste kans, vindt politicoloog Arbi Sanit die opstelling van zowel Megawati als van de partijen zelf. ,,Indonesië heeft sinds zijn eerste president Soekarno nooit oppositie gekend in het parlement. We hebben het hard nodig willen we ons verder bewegen richting democratie.'' Hij pleit voor een evenwicht tussen regering en oppositie. ,,In alle democratische landen zie je dat 45 procent van de parlementariërs in de oppositie zit en 55 procent in de regering. Dat is ook voor Indonesië een ideale situatie.''

De enige partij die weigert in de regering te gaan zitten, is de Nationale Bewustwordingspartij (PKB) van ex-president Wahid zelf. Maar met elf procent van de zetels wordt het vechten als Klein Duimpje tegen de Grote Reus. Sanit adviseert de partij dan ook medestanders te zoeken búiten het parlement.

Het paradoxale is dat Wahids vertrek als president zo'n bredere reformasi weer mogelijk maakt. Ex-studentenleider Ikravany Hilman vertelt dat de reformatiebeweging onder Wahid was lamgeslagen, omdat ze het moeilijk vonden tegen hem te demonstreren. ,,Wahid was onze vriend uit de democratiseringsbeweging. Maar toen hij als president fouten maakte, verlamde hij ons.''

Wahid, die na medisch onderzoek inmiddels is teruggekeerd in Indonesië, laat vanuit zijn Pesantren - islamitische kostschool - in Zuid-Jakarta weten voor de democratie te blijven vechten. Een rol die hem op het lijf is geschreven. Voordat Wahid de politiek in ging, stond hij vanwege zijn kritische commentaren in de pers bekend als de 'luis in de pels' van Indonesië.

De ex-president heeft bovendien een bondgenoot gevonden in Megawati's zusje Rachmawati. Zij accepteert nog steeds haar oudste zus niet als president, en laakt 'het gekonkel' van Megawati met de Golkarpartij en het leger. Als directeur van de Bung Karno-universiteit in Jakarta - waar het gedachtegoed van Soekarno wordt onderwezen - heeft ze veel invloed.

Zo ontstaan de contouren van een nieuwe reformasi, met Wahid en Rachmawati als degenen die de beweging een nieuwe impuls kunnen geven. Wahid heeft als ex-president nog wat goed te maken. Met zijn recalcitrante gedrag kan hij de jonge activisten helpen in hun gevecht voor meer democratie in Indonesië.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden