Tijd voor discussie over vrijheid van onderwijs

Wie aan de vrijheid van onderwijs wil tornen, zoals de liberaal Hirsi Ali, vertoont een 'paniekreactie'. Maar wie met 'ouderwetse bezweringsformules' iedere discussie lamlegt, zoals de christelijke partijen, doet dit grondrecht ook geen eer. Dat zegt hoogleraar onderwijsrecht Paul Zoontjens. Hij vindt het wel tijd voor aanpassing van artikel 23: vervang vrijheid van godsdienst door vrijheid van meningsuiting.

De discussie over artikel 23 keert regelmatig terug, ook in de loopbaan die Paul Zoontjens sinds enige jaren een leerstoel onderwijsrecht aan de Universiteit van Tilburg opleverde. ,,De discussie is vaak heel politiek, als jurist kun je daar maar een beperkte bijdrage aan leveren, heb ik gemerkt.''

In voorgaande jaren lag artikel 23 vooral onder vuur vanwege het aantal allochtone leerlingen. Bijzondere scholen nemen weliswaar net zoveel allochtone leerlingen op als hun openbare tegenvoeters. Maar: er zijn twee keer zo veel bijzondere als openbare scholen. In verhouding neemt het openbaar onderwijs dus veel meer allochtone kinderen op.

Het moet bijzondere scholen onmogelijk gemaakt worden om leerlingen te weigeren, zegt D66 al jaren. PvdA-leider Bos spreekt inmiddels van een 'acceptatieplicht' en ook de VVD laat zich in deze richting uit.

Over dit bezwaar kan Zoontjens kort zijn. ,,Van alle bijzondere scholen hanteert slechts vijf procent het beleid dat leerlingen een bepaalde geloofsovertuiging moeten hebben. Denk dan vooral aan de reformatorische scholen. De overige 95 procent heeft juridisch geen poot om op te staan wanneer men leerlingen wil weigeren. Het kan best zijn dat scholen toch om oneigenlijke redenen leerlingen buiten de deur houden, maar als ouders naar de rechter stappen, krijgen ze hun zin. Die praktijken, als ze al voorkomen, kun je dus niet aan het systeem wijten.''

De komst van islamitische scholen en het verzet -met name van de liberaal Hirsi Ali- betekent een nieuwe discussie over artikel 23. De VVD pleit voor een verbod op nieuwe islamscholen. Maar wie de wet wil veranderen, moet alle bijzondere scholen over één kam scheren. Deze aanleiding voor de discussie verbaast Zoontjens. ,,Op achtduizend scholen vormen de islamitische scholen -35 basisscholen en twee voor voortgezet onderwijs- een heel kleine groep'', memoreert Zoontjens. ,,Het zullen er meer worden, maar het lijkt mij echt een paniekreactie om daarvoor ons hele systeem om te gooien.''

Basis van dat systeem is volgens Zoontjens het duale principe: naast de overheid mogen ook particulieren een school stichten en besturen. ,,Op die manier breng je ouders dicht bij de school, dat is goed voor hun betrokkenheid. Dat principe is ook een verworvenheid in andere sectoren, zoals de gezondheidszorg. Ons schoolsysteem werkt al lang goed, je moet dat niet overboord gooien.''

Bovendien, stelt Zoontjens, is de grote vraag wat Hirsi Ali aan alternatief biedt. ,,Je kunt er via de grondwet voor zorgen dat bijzondere scholen geen geld meer ontvangen van de overheid. Alle bekostigde scholen worden dus openbaar. Islamitische ouders zullen dan hun eigen scholen gaan oprichten, en de kans dat die gefinancierd worden met geld uit Saoudi-Arabië is groot. Dan krijg je scholen waarop we nog minder invloed kunnen uitoefenen, ik kan me niet voorstellen dat de VVD daar blij mee is. Je kunt deze particuliere scholen namelijk niet verbieden, het internationaal recht staat dat niet toe. Ook in andere landen organiseren mensen hun eigen scholen.''

De VVD heeft haar standpunt inmiddels afgezwakt: de liberalen pleiten nu voor de oprichting van een 'accreditatie-orgaan' dat in de gaten moet houden of scholen de integratie van leerlingen bevorderen. Scholen die dit niet doen, kunnen gesloten worden of -als ze nog niet zijn opgericht- mogen niet eens beginnen. Zoontjens: ,,De vraag wat integratie precies is zal moeilijk te beantwoorden zijn. Maar los daarvan: deze constructie staat op gespannen voet met de grondwet. De minister mag zich niet inhoudelijke eisen stellen bij het stichten van scholen, ook niet via zo'n accreditatie-orgaan dat onder het departement valt.'' Zoontjens ziet nog een ander bezwaar. ,,Op deze manier moet je ook openbare scholen keuren, en als je die daardoor moet tegenhouden of sluiten verzaakt de overheid haar wettelijke plicht om te zorgen voor openbaar onderwijs.''

De stellingname van Hirsi Ali leidde onlangs weer tot een felle verdediging van artikel 23 door het CDA en de kleine christelijke partijen. Kom niet aan de grondwet, is hun opvatting. ,,Ze staan er voor, dat is te waarderen'', vindt Zoontjens. ,,Maar het gevaar is dat men met het maar steeds herhalen van ouderwetse bezweringsformules de discussie over modernisering van de onderwijsvrijheid in de weg staat. Je kunt de mening van Hirsi Ali bestrijden, maar het is wel sterk te waarderen dat zij een principiële discussie wil voeren.'' Eenzelfde compliment heeft Zoontjens voor de Groningse burgemeester Wallage, voormalig PvdA-staatssecretaris van onderwijs, die vindt dat Hirsi Ali ten onrechte het principe van bijzondere scholen aantast. ,,Hij behoort tot de stroming die gelooft in de emancipatoire werking van het bijzonder onderwijs. Hij doet een beroep op onze historie, en dat is relevant. In ieder geval voert ook hij de discussie.''

Want het is volgens Zoontjens tijd voor aanpassing. ,,Ons scholenbestand is nu nog gebaseerd op de verzuiling. Die zijn we voorbij. Ik vind dat we moeten overwegen of we de vrijheid van godsdienst nog de basis moeten laten zijn. Er zijn twee alternatieven denkbaar. Je kunt richtingvrij plannen, dat betekent dat ouders een school mogen oprichten los van welke richting ze er aan willen geven. Dat kan binnen de huidige grondwet. De paarse kabinetten hebben daar al een begin mee gemaakt. Je moet wel uitkijken dat op deze manier bestaande scholen steeds weer een andere identiteit krijgen. Want je kunt wel zeggen dat de richting geen rol speelt bij de stichting van scholen, maar ouders zullen toch invulling geven aan dat begrip. En dat moet je niet ieder jaar laten veranderen, goed onderwijs is gebaat bij rust.''

Zelf is Zoontjens voorstander van het grondwettelijk vastleggen van het feit dat de vrijheid van meningsuiting de basis moet zijn voor de stichting van scholen. ,,Op die manier behoud je de mogelijkheid dat ouders van een bepaalde achtergrond hun eigen school stichten. Je schept ruimte voor meer invullingen dan alleen levensbeschouwing. Denk aan nog meer scholen met een pedagogisch concept, zoals Jenaplanscholen, of aan scholen die zichzelf als 'neutraal' beschouwen maar toch door particulieren worden bestuurd.''

De jurist bestrijdt het idee dat hij op deze manier de ene indoctrinatie vervangt door de andere. ,,Deze scholen moeten natuurlijk wel gewoon goed onderwijs geven. En je blijft daarop controleren, zoals de onderwijsinspectie ook nu al heel gedetailleerd kijkt naar de manier waarop scholen hun onderwijs organiseren.''

Zoontjens denkt dat in ieder geval de (grond)wet meer moet zeggen over góed onderwijs. ,,We geven scholen steeds meer de vrijheid, maar er moet een wettelijke basis zijn om heel goed te controleren hoe ze het doen. We moeten de onderwijsinspectie een rol laten spelen in gevallen waarin blijkt dat scholen onverdraagzaamheid of anti-democratische opvattingen uitdragen. Dat is nu niet mogelijk, en dat is vreemd. Die verkeerde dingen kunnen alleen worden aangepakt via het strafrecht, en dat is nogal een stap. Als het onderwijs niet deugt, moet de inspectie kunnen ingrijpen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden