'Tijd heelt geen wonden, het wordt erger'

Erika Fatland, sociaal antropoloog en schrijver

"Een maand nadat Breivik vorig jaar zomer de aanslagen in Oslo en op Utøya pleegde, verscheen mijn boek 'Englebyen' (in het Nederlands vertaald onder de titel 'Engelbewaarder van Beslan'). Dat boek, waar ik zes jaar aan werkte, ging over het gijzelingsdrama op een school in Beslan, Noord-Ossetië. Daar stierven 333 mensen van wie meer dan de helft kinderen. Ik dacht dat zoiets nooit in Noorwegen zou kunnen gebeuren. Dat bleek toch het geval en ik vond dat ik ook moest schrijven over wat mijn eigen land was overkomen.

In Noorwegen zijn zo'n dertig boeken over Utøya verschenen. Mijn opzet was niet om nieuws over de zaak te brengen, maar de verhalen van de slachtoffers en nabestaanden te vertellen. Ik zocht naar de parallellen met andere terroristische acties, want ondanks de vele verschillen zijn ook die te vinden.

Het is zeldzaam dat terroristen kinderen als doel hebben. Meestal gaat het om aanslagen op treinen, bussen of politieke doelen. Maar in Beslan en Utøya ging het om kinderen. Breivik noemt Utøya een politiek doel omdat er een zomerkamp was van jongeren van de Arbeiderspartij, maar dit was natuurlijk een aanslag op kinderen - de meesten waren onder de achttien jaar.

Het verschil met Beslan was dat de kinderen niet uit één dorp maar uit heel Noorwegen kwamen, waardoor een heel land in shock verkeerde. Ook een neef van mij is op Utøya neergeschoten. Ik reisde van Spitsbergen in het hoge noorden naar Mandal in het zuiden van Noorwegen om slachtoffers en nabestaanden te spreken - zoveel mogelijk. Het zoeken naar de parallellen bracht mij verder onder meer in Winnenden in Duitsland, waar Tim Kretschmer een bloedbad aanrichtte in een school, en in Oklahoma in de Verenigde Staten waar Timothy McVeigh een bomaanslag pleegde.

De nabestaanden van Utøya komen nu in een fase waar Beslan jaren geleden aan begon. Het eerste jaar na een aanslag is een uitzonderlijk jaar. Er is veel media-aandacht, er volgen rechtszaken. Daarna wordt het stil en moeten mensen accepteren dat het leven compleet anders is geworden.

De vraag of tijd wonden heelt, heb ik in Beslan vele malen gesteld - ik ben daar drie en zes jaar na het drama geweest. Nee, zeiden veel vrouwen daar, het wordt alleen maar erger. Sommigen zijn nog iedere dag uren op de begraafplaats. Anderen zijn er wel in geslaagd verder te komen. Dat zijn vaak gezinnen waar weer nieuwe kinderen zijn gekomen, waar weer iets positiefs is om je op te focussen.

Ook bij de terroristen zie je veel verschillen, maar ook parallellen. Tussen Breivik en McVeigh bijvoorbeeld. McVeigh wilde graag bij een extremistische groep horen, maar je ziet dat niet lukken door sociaal onvermogen. Zulke mannen worden dan leider van een eigen ideologie die een excuus wordt voor extreem geweld. Zij zijn, net als die schoolschutters, eenzame wolven, vaak met een psychologische ziekte. Ze voelen geen empathie, zijn narcistisch en soms schizofreen. Breivik is dan wel toerekeningsvatbaar verklaard, maar daarmee is niet gezegd dat hij psychisch gezond is."

Erika Fatland: Het jaar zonder zomer. Vert. Maud Jenje en Sofie Maertens. De Geus, Breda; 411 blz. € 19,95

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden