Tien vragen en antwoorden over de verkiezingen

null Beeld

Hoe laat kunnen we vanavond de uitslag verwachten? Waarom kiezen de Statenleden de Eerste Kamer? En nog acht andere vragen.

1 Wie mogen stemmen?

Alle Nederlanders van achttien jaar en ouder mogen vandaag stemmen, mits zij een stempas bij zich hebben, een legitimatiebewijs kunnen tonen dat maximaal vijf jaar verlopen is, de Nederlandse nationaliteit hebben en in één van de twaalf provincies wonen.

De bewoners van Bonaire, Sint Eustatius en Saba mogen niet stemmen voor de Provinciale Staten(zij stemmen vandaag wel voor hun eilandraden, een soort gemeenteverkiezingen). Ook Nederlanders die langdurig in het buitenland wonen en niet staan ingeschreven bij een gemeente in Nederland, mogen niet stemmen vandaag.

2 Waarom stemmen we niet met computers?

Omdat toenmalig staatssecretaris van binnenlandse zaken Ank Bijleveld in 2007 de goedkeuring voor het gebruik van stemcomputers introk. Zij nam hiermee de adviezen over van de commissie-Korthals Altes, die adviseerde dat de stemcomputers niet meer gebruikt moesten worden. Die zouden gevoelig zijn voor fraude. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van vorig jaar bleek dat ook met het rode potlood stemmen niet ideaal is: er ging in verscheidene gemeenten veel mis, waardoor alle stemmen opnieuw met de hand herteld moesten worden.

Halverwege dit jaar worden de resultaten verwacht van een onderzoek naar een nieuw stembiljet dat elektronisch geteld kan worden. Dat moet het tellen sneller maken. Wel te laat voor de verkiezingen van vandaag.

3 Wanneer komt de definitieve uitslag?

De officiële uitslag zal in de meeste provincies op 4 maart bekend zijn. Enkele provincies, zoals Noord-Holland, Zuid-Holland en Gelderland verwachten de uitslag pas na komend weekeinde.
Aan de hand van voorlopige tellingen worden al wel prognoses bekendgemaakt. De definitieve uitslag kan daar nog van verschillen, dat komt vooral door de verdeling van de restzetels.

4 Wat is een exitpoll, wie maakt die en hoe betrouwbaar is die?

Een exitpoll is een prognose van de uitslag op basis van een steekproef bij stembureaus, waar mensen wordt gevraagd wat ze hebben gestemd.

Dit jaar maakt de NOS samen met onderzoeksbureau Synovate naar verwachting rond negen uur vanavond de eerste uitslagen op basis van zo'n exitpoll bekend. Rond tien uur volgt de definitieve prognose.
Zo'n voorspelling is doorgaans niet al te precies. Zo leek tijdens de Tweede Kamerverkiezingen van afgelopen juni volgens de eerste exitpolls de PvdA de grootste partij te worden. Bij de definitieve uitslagen bleek toch de VVD één zetel meer te hebben dan de sociaal-democraten. Een klein, maar cruciaal verschil.

5 Waarom kiezen Statenleden de Eerste Kamer?

De Eerste Kamer bestaat sinds 1815. Tot aan de grondwetswijziging van 1848 bestond de Eerste Kamer uit door de koning aangewezen edelen. Onder leiding van de liberaal Thorbecke werd het staatsbestel grondig gewijzigd. De koning kon onder meer niet langer lukraak senatoren aanwijzen.

Omdat er onder conservatieve politici veel weerstand bestond tegen te veel directe invloed van burgers, werd besloten om de Eerste Kamerleden door de Provinciale Staten te laten kiezen. De afstand tussen senaat en samenleving paste beter bij de functie van de Eerste Kamerleden: zij behoren wetten te toetsen op hun juridische haalbaarheid.

Bert van den Braak van het Parlementaire Documentatiecentrum legt uit: "Met directe verkiezingen wordt de senaat te politiek. Senatoren zullen dan uit angst voor de kiezer minder kritisch naar de wetsvoorstellen kijken." Deze vrees is één van de redenen waarom er tot op heden nog nooit een voor de Grondwet vereiste tweederde meerderheid voor herziening van de getrapte verkiezing is geweest.

6 Wie kiezen we dan wel?

Vandaag worden de leden van de Provinciale Staten gekozen. Het aantal Statenleden verschilt per provincie. De grootste provincies Noord-Holland, Zuid-Holland en Noord-Brabant hebben ieder 55 leden. De kleinste twee, Flevoland en Zeeland, tellen er 39.
In elke provincie doen de landelijke partijen mee. In Noord-Brabant en Noord-Holland hebben de SGP en de ChristenUnie een gezamenlijke lijst. In feite zijn ze in die provincies één partij.
Daarnaast zijn er regionale, provinciale partijen. De bekendste daarvan is de Fryske Nasjonale Partij.

7 Weten we vanavond hoe de Eerste Kamer eruit ziet?

Nee. Er kan aan de hand van de uitslagen van de Provinciale Statenverkiezingen hooguit een prognose worden gemaakt.
Precies is die niet, omdat partijen mogelijk lijstverbindingen met elkaar aangaan en dit invloed heeft op de verdeling van de restzetels. Die verbindingen worden uiterlijk in april bekend.

Daarnaast doen in de proincies lokale partijen mee, die niet zijn vertegenwoordigd in de Eerste Kamer. Van die Statenleden staat niet vast op wie zij gaan stemmen op 23 mei bij de Eerste Kamerverkiezingen. Dat is overigens ook niet met volle zekerheid te zeggen over Statenleden van wie hun partij wel in de Eerste Kamer zetelt.

8 Waarom wordt de Eerste Kamer pas op 23 mei gekozen?

Dat heeft te maken met de Kieswet. Partijen moeten pas op 19 april hun kandidatenlijsten voor de Eerste Kamer inleveren bij de kiesraad. Daarna controleert de kiesraad of de kandidaten voldoen aan de eisen die de Grondwet stelt. 34 dagen nadat de lijsten zijn ingediend, kiezen de Statenleden de senatoren.

Dat de kandidaatsstelling na de Provinciale Statenverkiezingen gebeurt, heeft volgens Van den Braak met de onafhankelijkheid van de senaat te maken. "Je kiest 2 maart de leden van de Provinciale Staten, niet de senaat. De kandidaat-senatoren zijn voor deze verkiezingen dus helemaal niet relevant."

Het staat de partijen overigens vrij om voorlopige lijsten naar buiten te brengen. Nagenoeg alle partijen doen dat, alleen van de PVV is momenteel alleen de lijsttrekker, Machiel de Graaf, bekend.

9 Wie doen er vanavond mee aan slotdebat en hoe laat is dat gepland?

Traditioneel organiseert de NOS op de verkiezingsdag een slotgesprek met de fractieleiders van de partijen. Of het echt doorgaat, besluit de NOS pas in de loop van de avond. Het hangt ervan af of er al uitslagen bekend zijn, of daar al iets nuttigs over te zeggen valt en wie er willen komen. Het is aan de partij zelf om te bepalen wie ze sturen, of dat de fractieleider uit de Tweede of de Eerste Kamer is. Als niet elke partij wil komen, betekent het niet dat het gesprek niet doorgaat. Ook als bijvoorbeeld alleen premier Rutte komt, kan dat journalistiek interessant zijn, zegt een woordvoerder van de NOS.

Veel is dus nog onzeker. Maar mocht het doorgaan: het slotgesprek wordt volgens de planning vanaf half twaalf vanavond rechtstreeks uitgezonden vanuit de Eerste Kamer.

10 Wanneer moet het college van Gedeputeerde Staten gevormd zijn?

Er zit geen maximale termijn op de coalitieonderhandelingen voor het college Gedeputeerde Staten, dat te vergelijken valt met het gemeentelijk college van burgemeester en wethouders. Een eventuele patstelling kan ook niet uitlopen op nieuwe verkiezingen, want de Provinciale Staten zitten er altijd vier jaar. In de praktijk komt het zelden voor dat de collegevorming maanden duurt.

© Tom Beeld
© Tom
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden