TIEN TIPS VAN UMBERTO ECO

The New York Review of Books, 22/6, ¿ 8,90.

Zulk royaal gebruik van de term fascist maakt niet alleen het leven een stuk ongezelliger, maar bemoeilijkt ook de signalering van werkelijk fascisme. Dat is gevaarlijk, vindt de Italiaan Umberto Eco, hoogleraar in de semiotiek maar vooral befaamd als schrijver van 'De naam van de roos'. Immers, dit fenomeen is met het verscheiden van achtereenvolgens Mussolini, Hitler, Salazar en Franco allerminst verdwenen.

Voor wie liever niet verrast worden door de herleving ervan, geeft Eco in The New York Review of Books in veertien punten een signalement van wat hij Ur-Fascism of 'eeuwig fascisme' noemt. Een strak systeem zit er niet in en sommige punten zijn tegenstrijdig, maar zo zit Ur-Fascism nu eenmaal in elkaar. Ik vat de voornaamste kenmerken samen. Een beweging hoeft overigens niet elk ervan te vertonen om fascistisch te heten. “Eén ervan is (zelfs) genoeg om als kristallisatiepunt voor fascisme te dienen.”

1. Gedweep met tradities. Die mogen sterk van elkaar verschillen, mits ze zich maar laten opvatten als manifestaties van een zelfde oerwaarheid. Neem Julius Evola, inspirator van nieuw rechts in Italië. In zijn ideologische soep treft men zulke verschillende ingrediënten aan als de Heilige Graal, de Protocollen van de Wijzen van Sion (een beruchte antisemitische vervalsing), alchemie en zowel het Heilige Roomse als het Germaanse Rijk.

2. Afwijzing van de Verlichting en wat daaruit is voortgekomen aan moderne ('ontaarde') ideeën en praktijken. Deze houding sluit gejubel over technologische vernieuwingen niet uit.

3. Verheerlijking van actie-omwille-van-de-actie. Denken geldt als een vorm van ontmanning. Cultuuruitingen waar intellectuele kritiek in of achter zit, deugen niet.

4. Misbruik van de natuurlijke angst voor al wat anders is. Oerfascisten appelleren aan de vrees voor indringers en zijn daarom per definitie racistisch.

5. Mobilisering van gefrustreerde groepen in de samenleving. De historische fascisten speelden in op de emoties van een geprangde middenklasse, die leed onder een economische crisis dan wel zich politiek vernederd voelde of bedreigd door de minst bedeelden. “In onze tijd, waarin de oude 'proletariërs' kleinburgers worden (en het lompenproletariaat merendeels buiten het politieke toneel wordt gehouden), vindt het fascisme van morgen zijn aanhang onder deze nieuwe meerderheid.”

6. Dwanggedachten over een komplot, mogelijk van internationale reikwijdte. Voor de rol van komplotteur zijn joden gewoonlijk de geschikste kandidaten, omdat ze het voordeel hebben zich zowel binnen als buiten de samenleving te bevinden. Als recente Amerikaanse uiting van zo'n komplot-complex noemt Eco het boek 'The New World Order' van de Amerikaanse dominee Pat Robertson.

7. Verkondiging van elite-ideeën die - anders dan aristocratische of militaristische varianten - het hele volk omvatten. Alle burgers beoren tot het beste wolk ter wereld. In zoverre zijn ze gelijk, maar sommigen - en wel de leden van de partij - zijn meer gelijk dan anderen.

8. Verkondiging van de misvatting dat iedereen tot held moet worden opgevoed. “In iedere mythologie is de held een uitzonderlijk wezen, maar in de ideologie van het oerfascisme is heldendom de norm. Het is nauw verbonden met de cultus van de dood.”

Eco spreekt uit jeugdige ervaring. In 1942, als jongetje van tien, deed hij mee aan een door de fascistische overheid georganiseerde opstelwedstrijd. Het onderwerp was 'Moeten we willen sterven voor de glorie van Mussolini en het onsterfelijk lot van Italië?' Nou en of, schreef de kleine Umberto - 'ik was een slim jongetje' - in iets uitgebreider en verhevener bewoordingen. Hij won een eerste prijs.

9. Selectief populisme. Enkelingen als zodanig hebben geen rechten; die heeft alleen het Volk, opgevat als een monolitische eenheid die uitdrukking geeft aan de Gemeenschappelijke Wil. De vertolking van die wil is voorbehouden aan de Leider. De burgers dienen zich ertoe te beperken, als figuranten de indruk te wekken dat Het Volk inderdaad bestaat. Moderne communicatiemiddelen maken een nieuwe variant van dit verschijnsel mogelijk. Eco sluit niet uit dat op den duur 'een televisie- of Internet-populisme' ontstaat, waarin de emotionele reacties van een geselecteerde groep burgers worden behandeld - en geaccepteerd - als de Stem des Volks.

Van 'verrotte' parlementaire regeringen zijn oerfascisten niet gediend. Daarom is het oppassen met iedere politicus die twijfel zaait aan de wettigheid van een parlement omdat het niet langer de Stem des Volks zou vertolken. Dat riekt naar oerfascisme.

10. Newspeak. Oerfascisme bedient zich van Newspeak, 'nieuwspraak', de naam die Orwell bedacht voor het jargon van Ingsoc, het Engelse socialisme, in zijn roman 'Negentienvierentachtig'. Alle schoolboeken van de nazi's of de fascisten, weet Eco, bezigden 'een verarmd vocabulaire en een elementaire syntaxis' om het leerlingen moeilijk te maken, complexe en kritische redeneringen te volgen.

Newspeak kan ook in ogenschijnlijk niet-politieke gedaante optreden - zelfs, waarschuwt Eco, in de schijnbaar onschuldige vorm van een populair praatprogramma op de televisie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden