Thomas Merton

,,Met hem zijn we nog lang niet klaar' wist z'n biograaf en vriend Jim Forest vijf jaar geleden al zeker. Tegen Trouw zei hij toen: ,,Over een eeuw zal men de boeken van Thomas Merton nog lezen en bestuderen.' Een boude uitspraak, die haar grond vond en vindt in de opmerkelijk herlevende aandacht voor leven en werk van deze Amerikaanse rooms-katholieke dichter-schrijver-monnik.

In een kerk-kritische tijd die naarstig op zoek is naar andere vormen van godsdienstigheid, krijgen Mertons sociaal-religieuze en theologisch-spirituele waarnemingen nieuwe actualiteit. Een voorbeeld: ,,De manier waarop het geloof wordt geleefd is zo 'schizo' dat het een wonder mag heten dat men christen kan zijn én geestelijk normaal. Ik heb het over een christen die leeft volgens het geijkte patroon en de goedgekeurde vormen'. Taal die de mens van nu aanspreekt.

Aan het einde van zijn leven (1915-'68) afgeschreven als te 'radicaal' en te 'zweverig', staat Merton nu weer mondiaal in de belangstelling. Zijn sociale kritieken en spirituele ontboezemingen worden druk gelezen, regelmatig worden er studies en congressen gewijd aan Mertons spirituele gedachtengoed en er zijn, ook in Nederland, clubs van 'Mertonvrienden'.

Karakteriserend voor Merton lijkt de volgende, ook in Trouw opgetekende, uitspraak: ,,Wat ik zo goed vind aan hem is het feit dat hij geen heilige is. Zo had hij als kloosterling korte tijd een liefdesrelatie. Dat maakt hem echt menselijk. Hij was een man vol tegenstrijdigheden. Aan de ene kant had hij een intense behoefte aan sociaal contact, terwijl hij aan de andere kant hunkerde naar rust. Enerzijds onderwierp hij zich bijna masochistisch aan het absolute gezag van zijn abt, anderzijds klaagde hij dat hij te kort werd gehouden. Van hem heb ik geleerd wat het is in paradoxen te leven.'

Mertons biografie is snel verteld. Geboren in Frankrijk, zijn Amerikaanse moeder verloren toen hij zes was en negen jaar later z'n vader, een succesvolle Nieuw-Zeelandse kunstschilder. Die twee traumatische gebeurtenissen zadelden hem op met een levenslang gevoel van ontheemdheid.

Als student moderne talen en filosofie in het Engelse Cambridge en aan de Columbia-universiteit van New York hing Merton flink de beest uit (in Engeland liet hij een meisje van eenvoudige komaf met een kind zitten). Toch stond hij bekend als een briljante student die ook nog bijna alle bladen van de universiteit volschreef (én tekende). Zijn flirt met het communisme, niet ongewoon in het Amerika van die dagen, toont aan dat hij ook politiek actief was.

Onder invloed van Franse rooms-katholieke filosofen als Gilson en Maritain werd Merton, die uit een protestants milieu kwam, in 1938 katholiek. Drie jaar later, hij was toen leraar Engels, trad hij, 26 jaar oud, in bij de beschouwende trappistenorde, en werd monnik van het toen zeer strenge klooster 'Our Lady of Gethsemani' in Kentucky.

Merton schreef er het boek dat hem in 1948 wereldberoemd maakte: The Seven Storey Mountain (Nederlandse vertaling: De Louteringsberg). Een boeiend geschreven, maar wel erg roomse autobiografie die een romantische kijk gaf op het contemplatieve kloosterleven. Het boek haalde in korte tijd een miljoenenoplage. Voor een hele generatie katholieken werd Merton een soort spirituele goeroe (en later ook de brug tussen de pre- en de postconciliaire tijd).

In de jaren die volgden, ontwikkelde hij zich echter van een gezagsgetrouwe, de buitenwereld verachtende monnik tot een kerk-kritische, maatschappelijk sterk geëngageerde kloosterling. Hij ontvluchtte het verouderde disciplinaire harnas van zijn orde door zich in een kluis in de bossen rond het klooster terug te trekken. Door als een onthechte te leven kon hij, vond Merton, alle mensen in zijn armen sluiten. ,,Ik moet niemand zijn om iedereen te zijn'.

Vanuit zijn cel correspondeerde hij met pausen (Johannes XXIII, Paulus VI), dichters (Ernesto Cardenal), romanciers (Pasternak, Miller), theologen (Redford Ruether) en filosofen (Maritain). Maar ook met soefi-mystici, zenmeesters, boeddhistische monniken en met de Dalai Lama.

Merton schreef reeksen boeken, over de meest uiteenlopende onderwerpen: het existentialisme, de kernbewapening, het kloosterleven, de oorlog in Vietnam, het comtemplatieve gebed, de zwarte burgerrechtenbeweging in Amerika en de dialoog met niet-christelijke godsdiensten. Een verbazingwekkend breed arbeidsterrein voor iemand die ruim 27 jaar lang een vrijwel afgezonderd leven leidde.

Zonder zijn christelijke wortels te verloochenen was hij een van de eersten die inzagen dat onbevangen kennisname van de oosterse spiritualiteit die van het westen kon verrijken. Daarvan getuigden boeken als The Way of Chuang Tzu (1963) en Zen and the Birds of Appetite (1968). Het bracht de Dalai Lama tot de uitspraak: ,,Geen westerling had zo'n inzicht in de wijsheid van het Oosten als hij'.

Daarnaast getuigden prominenten in de strijd voor zwarte burgerrechten in de VS dat ze door zijn geschriften over racisme waren beïnvloed. Ook kopstukken van de Amerikaanse vredesbeweging zagen hem al geestelijk vader.

Merton voelde in de jaren zestig al aan wat nu steeds meer komt bovendrijven: het besef dat de mens niet kan leven bij brood alleen, dat er grenzen zijn aan materiële groei, dat welvaart en geluk niet per definitie bij elkaar aansluiten, dat wij niet boven de natuur staan, maar er een integrerend deel van uitmaken. En dat we permanent moeten streven naar innerlijke vrijheid, ons los dienen te maken van zucht naar carrière en consumptie. Wat dat betreft blijkt Merton ook mensen van nu te inspireren bij hun pogingen antwoorden te vinden op het oude mysterie van het transcedente 'zelf'.

Met name zijn dagboeken, samengebracht in werken als The sign of Jonas (1953) en Conjectures of a guilty bystander (1966) ademen een sfeer van religieuze directheid en realiteitszin die ze nog steeds zeer verteerbaar maken.

Mertons eerste buitenlandse reis als monnik - naar Bangkok waar hij een conferentie met abten toesprak - werd tevens zijn laatste. Hij stierf er op 10 december 1968 aan de gevolgen van kortsluiting.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden