Thomas Langhoff: traditioneel maar perfect vakman

De citaten zijn overgenomen uit Ingeborg Pietzsch, 'Thomas Langhoff, Schauspieler, Regisseur, Intendant', uitg. Henschel Verlag Berlin 1993. 159 blz. - f 47,60. Het Deutsches Theater speelt onder regie van Thomas Langhoff 'Der Zerbrochene Krug' van Heinrich von Kleist (16 en 17 juni) en 'Ein Monat auf dem Lande' van Ivan Toergenjev (19 juni) in het Holland Festival, Stadsschouwburg, Amsterdam.

Toch is het schokkend te zien dat Langhoff van de jonge Hitler in 'Mein Kampf' een karikaturaal onhandig, schijnbaar ongevaarlijk en hulpeloos wezen maakt. In eerste instantie ergert dat, Hitler is niet om te lachen. Tot je beseft dat juist die schijnbare onbeduidendheid en naiviteit zo pijnlijk in contrast staan met de latere gruwelen. Zo toont Langhoff hoe we ons kunnen vergissen, het gevaar loert overal. Bij die voorstelling in het Maxim Gorki Theater zitten nog steeds een paar keer per maand honderden mensen met het zweet in de handen.

Wie zoekt naar sensationele vernieuwing is bij Langhoff, die sinds 1991 intendant is van het voormalige Oostberlijnse Deutsches Theater, aan het verkeerde adres. In 'Mein Kampf' pruttelt onafgebroken een gemutliche pot koffie op een bruinkoolfornuisje, net als in Langhoffs enscenering van Gerhart Haupmanns 'Der Biberpelz', vorige maand in Berlijn in premiere gegaan. De acteurs dragen traditionele kostuums en er is altijd een decor met klassieke attributen. Er worden kippen en geiten geslacht.

Langhoffs regies wankelen vaak op de rand van wat wij in het westen oubollig zouden noemen, maar vallen er nooit overheen. De toeschouwer herkent meteen traditioneel maar perfect vakmanschap, met een subtiele, eigentijdse tekstinterpretatie. Langhoff maakt mooi theater, af en toe met moderne vondstjes, zoals het portret aan de wand in 'Der Biberpelz' dat ongemerkt steeds in het gezicht van een andere DDR-machthebber verandert.

In een gesprek dat de Duitse theaterrecensente Ingeborg Pietzsch met hem had voor haar boek over Langhoff, verklaart hij: "Ik kom uit een traditie - dat valt niet te verloochenen - die uit het burgerlijke theater stamt, maar die ook op zoek is naar het nieuwe theater, zoals mijn vader dat heeft gedaan. (. . .) Een theater dat probeert in de tekst door te dringen en alles wat maar mogelijk is uit de tekst te halen. Dat betekent ze met wellust te interpreteren zonder ze met geweld te veranderen, want dat is iets heel anders. Ik vind dat legitiem omdat ik vind dat je alles kunt doen als je het maar kan. Daarin ben ik heel verdraagzaam: je kunt stukken aan elkaar plakken en uit elkaar halen. Maar dat is niks voor mij."

Langhoff is nu intendant van een theater waar in de DDR-tijd zijn vader Walter Langhoff de scepter zwaaide, totdat de autoriteiten in 1963 hem niet langer duldden. De jonge Thomas (8 april 1938, Zurich) vereerde zijn vader, die met zijn familie naar Zwitserland was gevlucht vanwege de nazi's. Hij keerde na de oorlog terug in de DDR. Hoewel Thomas zich eerst voornam een opleiding te volgen als graficus, koos hij toch voor de toneelschool, zij het die in Leipzig, omdat die in Berlijn onder toezicht van het theater van zijn vader stond. Toen hij in 1963 in Potsdam voor het eerst in de voetsporen van zijn vader trad en Goethes 'Clavigo' regisseerde, zou dat voor vijftien jaar zijn laatste regie zijn. Na de premiere reed hij met zijn vader terug naar huis en de jonge Thomas bezweek onder de vernietigende vakkritiek van zijn grote voorbeeld.

Thomas Langhoff bleef na deze aanslag liever acteur, tot het gevoel hem aanvloog dat hij wist dat hij "over vier weken om kwart over tien, precies op dat moment, die hand op die kist zou leggen - dat is voor een volwassen mens uiterst onbevredigend." Hij ontsnapte aan de sleur door voor de DDR-televisie drama te regisseren. In 1979 vroeg het Maxim Gorki Theater in OostBerlijn hem 'Einsame Menschen' van Gerhart Hauptmann te doen.

Voor zijn tweede regie bij dit gezelschap, 'Drie Zusters' van Tsjechov, maakte hij een enscenering die nog steeds volle zalen trekt, omdat zij spannend en tijdloos is gebleven. De voorstelling is zijn bekendste, omdat hij hiermee toont wat voor hem theater is, namelijk een mogelijkheid om je intensief met actuele problemen en conflicten bezig te houden en hierin een plaats te bepalen: "Je onderzoekt een stuk steeds op de relatie met de tijd waarin je leeft, om voor je publiek, dat dringend iets van het theater nodig heeft, problemen bespreekbaar te maken. Dat kan direct of indirect gebeuren. Ik prefereer de indirecte manier, omdat het naast de 'les' ook de reflectie van de kijker inhoudt." En: "Het plezier van het ontdekken is voor mij het belangrijkste. Belangrijker dan alles op het voorhoofd geplakt te krijgen en dan 'Joehoe!' te roepen. Dus de simpele wijsheid om de toeschouwer eerst door het hoofd te schieten waarna die roept dat hij het begrepen heeft."

Toen hij in 1987 'Een maand op het land' van Toergenjev regisseerde (nu in het Holland Festival), was de DDR er slecht aan toe. Er was geen hoop meer op betere tijden en dat maakte de mensen lusteloos. De intelligentsia vluchtte iedere vrije dag naar een datsja op het platteland om maar niet geconfronteerd te hoeven worden met de geestelijke armoe in de stad. Die wereld van verveling en daaruit voortkomende dromerijen toverde Langhoff, natuurlijk indirect, op de planken. Maar ook in deze uitzichtloosheid wist hij nog zijn onverbeterlijke gevoel voor humor en relativerinsgvermogen onder te brengen.

In 'Der Zerbrochene Krug' (ook in het Holland Festival) van Heinrich von Kleist, dat hij een jaar na de Wende ensceneerde, schildert Langhoff de desillusies van de DDRbevolking direct na de val van de Muur. De hoofdrolspeler Adam zit aan het begin van het stuk nog op een hoge troon en droomt van onbereikbare macht en heerlijkheden. Als hij ontwaakt uit de droom, ligt hij op de grond. In het daarop volgende machtsspel wordt de boerse, eenzijdige heerser Adam vervangen door de geslepen, ondoorzichtige macht van Walter. Van de regen in de drup dus.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden