Thom de Graaf: 'Bos moet zich kandideren'

Het streven de kiezers directe invloed te geven op de keuze van hun premier, was voor de grondleggers van D66 één van de redenen hun partij op te richten. Dat pleidooi is ongekend actueel, nu de partijen in de campagne meer dan ooit de valse suggestie wekken dat de Kamerverkiezingen ook premierverkiezingen zijn.

Hij noemt het 'wat pretentieus' om te zeggen dat het gelijk van D66 opnieuw is bewezen. Thom de Graaf meent niettemin dat de verkiezingscampagne onmiskenbaar laat zien hoe zinnig het aloude pleidooi van D66 voor de gekozen minister-president is.

In de lopende campagne schotelen de partijen de kiezers nu een schizofreen beeld voor, meent de D66-lijsttrekker. Zij wekken de indruk dat volgende week niet zozeer de verkiezing van een nieuwe volksvertegenwoordiging aan de orde is, als wel de samenstelling van een nieuwe regering. Lijsttrekkers als Balkenende, Zalm en Bos wekken de illusie dat de kiezers daarop een directe invloed hebben, met hun boodschap dat de kiezers volgende week beslissen wie met wie zal kunnen regeren.

De Graaf: ,,In werkelijkheid gaapt er een grote kloof tussen het beeld en de werkelijke mogelijkheden van kiezers, directe invloed op de machtsvorming uit te oefenen. Zij kiezen volgende week de controleurs van de macht. Op de samenstelling van die macht zelf hebben ze slechts in zeer beperkte, afgeleide mate invloed.''

Ondanks de ervaring in Israël, waar de verkiezing van de minister-president inmiddels weer is afgeschaft, is De Graaf onverminderd voorstander van de gekozen premier. ,,Zo kunnen kiezers zonder tussenkomst van derden, rechtstreeks een uitspraak doen over het politieke programma én de persoon van de regeringsleider. En degene die de macht uitoefent krijgt een directe democratische legitimatie.''

Hij voert ook aan dat een stelsel waarin de kiezers zowel de Kamer als de premier zijn eigen mandaat geven, de banden tussen coalitiefracties en regering losser zal maken. De Graaf vergeleek die onderlinge verwevenheid eerder al eens met de relatie tussen ouders en kind. ,,Na de formatie beschermen de ouders de boorling en dekken zijn tekortkomingen af. Zo ontstaat een politiek klimaat waarin de coalitiefracties hun bestaansreden primair gelegen zien in het overeind houden van het 'eigen' kabinet. De besluitvorming over belangrijke politieke vraagstukken vindt plaats in het intiem overleg in het Torentje of waar dan ook, in ieder geval buiten de politieke arena. Met een eigen kiezerslegitimatie neemt de noodzaak om uitvoerig, tot in details een parlementaire dekking te verzekeren navenant af.''

De Graaf schreef dat als lid van een commissie onder leiding van wijlen Jan de Koning, de oud-CDA-minister, die de Tweede Kamer in 1993 advies uitbracht over staatsrechtelijke hervorming. Hij denkt er nog steeds zo over, ook na het echec in Israël. Daar gaven de kiezers bij de voorlaatste verkiezingen een meerderheid aan de premierskandidaat (Barak) en straften ze tegelijkertijd zijn partij (Arbeiderspartij) af.

,,Vanwege de enorme, permanente spanning in dat land vind ik Israël moeilijk vergelijkbaar met Nederland. Maar zelfs wanneer, zoals eerder ook in Frankrijk, zo'n situatie van een cohabitation ontstaat, met een premier van een andere politieke kleur dan de Kamermeerderheid, dan nog hoeft dat niet zo erg te zijn. De premier zal dan telkens op eigen kracht, op grond van een overtuigend betoog, een meerderheid in de Kamer voor zijn voorstellen moeten zien te verwerven. Hij moet met goede voorstellen en goede argumenten komen. Dus zowel de kwaliteit van het bestuur als het politieke debat kan gebaat zijn bij zo'n situatie.''

Hij erkent dat de grote politieke partijen door de boer op te gaan met 'hun' kandidaat voor het premierschap, bijdragen aan de illusie dat kiezers uitmaken wie de minister-president wordt. Toch meent hij dat PvdA-lijsttrekker Wouter Bos de naam van zijn kandidaat voor het premierschap moet noemen. ,,Door te zeggen dat hij het zelf niet is, verplicht hij zich aan de kiezers duidelijk te maken aan wie ze dan wél moeten denken. Het is niet van deze tijd, gewoon regentesk, dat de PvdA zegt: dat maken we straks zelf wel uit.''

Bos voert aan dat hij als 'politiek leider' vorm wil geven aan het herstel van de PvdA, na de schade die de zware nederlaag bij de vorige verkiezingen heeft aangericht. Dat leiderschap komt volgens hem beter tot zijn recht als hij in de Tweede Kamer blijft als fractievoorzitter. De ervaring met Kok in Paars heeft aangetoond dat een premier, met zijn verantwoordelijkheid voor de compromissen in het kabinet, zich moeilijk kan profileren als leider van een partij.

,,Dat is een begrijpelijke maar onverstandige redenering'', zegt De Graaf. ,,De premier is in de praktijk allang niet meer de eerste onder zijn gelijken. Alle extra bevoegdheden die hij in de loop der tijd heeft verworven, de enorme media-aandacht voor de premier en zijn prominente rol in Europa, dat alles maakt hem een machtiger figuur dan ooit. Moet hij dan voor elk besluit op een Europese top tegen Schröder of Blair zeggen: sorry, ik moet eerst mijn politiek leider bellen? In zo'n situatie is onduidelijkheid over waar het machtscentrum bij de grootste partij ligt onverdedigbaar. Bos moet zich kandideren voor het premierschap.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden