Analyse

Theresa May vertrekt: ze wist een onmogelijke opdracht inderdaad niet te volbrengen

De Britse premier Theresa May heeft haar vertrek aangekondigd. Ze neemt op 7 juni ontslag als leider van de Conservatieve Partij en blijft aan als premier tot haar partijgenoten een opvolger hebben gekozen.

De vraag was de afgelopen tijd niet meer of, maar wanneer Theresa May af zou treden als premier van het Verenigd Koninkrijk en leider van de Britse Conservatieve Partij.

Ze zal vooral herinnerd worden als de vrouw die een onmogelijke opdracht inderdaad niet wist te volbrengen. “To deliver brexit”, om brexit door het parlement te loodsen, de zinsnede die ze de afgelopen maanden bij iedere gelegenheid haast mechanisch bleef herhalen, en die ook in de bekendmaking van haar afscheid weer voorbij kwam.

Maar mechanisch was de korte toespraak van vandaag nu eens niet. Terwijl ze haar statement afsloot met de mededeling dat ze vooral ‘dankbaar was dat ze het land waar ik van houd mocht dienen’, werd ze door emoties overmand, en brak haar stem. Met een snik verliet ze daarna het toneel.

Onderhandelingen zonder duidelijke inzet

May had de onmogelijke opdracht in 2016 geërfd van haar voorganger David Cameron, die een referendum over brexit had uitgeschreven, verloren, en daarna van het toneel verdween. Theresa May wist zich daarna, te midden van het geruzie tussen de pro- en anti-Europese facties binnen de Conservatieve Partij, te profileren als een pragmatische kandidaat. Ze was zelf geen voorstander geweest van brexit, maar nu de stembusuitslag er lag, vond ze wel dat die moest worden doorgevoerd, met zo minimaal mogelijke gevolgen voor de Britse economie.

In het Verenigd Koninkrijk bestond echter geen consensus over de vraag hoe zo’n brexit dan zijn beslag moest krijgen: een deel van de Britse politiek wilde een harde brexit, waarbij alle banden met de EU zo radicaal mogelijk werden doorgesneden, een ander deel van de Britse politiek wilde een zachte brexit, waarbij het Verenigd Koninkrijk zo veel mogelijk deel zou blijven profiteren van de interne Europese markt, en weer een ander deel van de Britse politiek wilde helemaal niet uit de EU. Geen van die drie stromingen wist de afgelopen jaren een meerderheid van de Britse politiek of van de publieke opinie voor zich te winnen.

Dat zorgde ervoor dat May de onderhandelingen met de EU niet met een duidelijk mandaat inging, maar met twee rigide negatieve voorwaarden, die moeilijk met elkaar te verenigen waren: het Verenigd Koninkrijk wilde géén deel meer uitmaken van de douane-unie en de interne markt, maar wilde ook niet dat er een harde grens tussen Ierland en Noord-Ierland zou komen. Het zorgde voor wanhoop bij continentale onderhandelaars, die zich afvroegen wat het Verenigd Koninkrijk dan wél wilde.

Doorschuifdeal

De deal die er uiteindelijk uitrolde, gaf daar ook geen echt antwoord op. Het was vooral een overeenkomst om zulke lastige dossiers naar de toekomst op te schuiven. Dat zinde de voorstanders van een harde brexit niet, waardoor May stemming na stemming over haar deal verloor. De soms vernederende nederlagen die ze in het parlement leed, en de manier waarop ze door de voorstanders van een harde brexit binnen haar eigen partij, zoals Boris Johnson en Jacob Rees-Mogg ondermijnd werd, leken haar vastberadenheid nauwelijks aan te tasten.

Dat May het nog zo lang volhield als premier en partijleider, ondanks al die tegenslagen, had er waarschijnlijk mee te maken dat weinigen binnen haar partij uiteindelijk een geloofwaardige oplossing hadden over hoe dan wel uit de impasse te geraken. Maar de Europese verkiezingen van deze week lijken haar positie definitief onhoudbaar gemaakt te hebben. Volgens de laatste peilingen zouden de Conservatieven onder de tien procent van de stemmen duiken, een historisch dieptepunt.

Het is een ironische uitkomst, aangezien Cameron en May volgens hun critici juist het belang van hun eigen Conservatieve Partij boven het landsbelang hadden gesteld. Cameron hoopte met een referendum voor eens en voor altijd de stemmen over een brexit het zwijgen op te leggen, en faalde. May probeerde pas heel laat in het onderhandelingsproces, toen het haar eindelijk duidelijk was geworden dat haar eigen partij zich niet achter haar voorstellen zou scharen, met aartsvijand Labour te onderhandelen. Dat leverde ook niets op. Het was te laat om het wantrouwen tussen Conservatieven en Labour weg te nemen.

De komende tijd moet blijken wie de leiding van de geïmplodeerde Conservatieve Partij wil overnemen. Veel kiezers lijken de afgelopen tijd te zijn overgelopen naar de nieuwe Brexit Party van de rechts-populist Nigel Farage. Een harde brexiteer zoals Boris Johnson zou die kiezers weer terug kunnen lokken, maar het is de vraag of zo’n kandidaat ook het vertrouwen geniet van de gematigde conservatieven, die niet zulke geharde ideologische voorstanders van brexit zijn. Maar het is, na de afgelopen jaren, überhaupt de vraag of er een kandidaat bestaat die de oude Conservatieve Partij weer in haar geheel achter zich weet te verenigen.

Lees ook :

Hoe May’s successtrategie van stilzitten en vage uitspraken zich inmiddels tegen haar keert

Eerder dit jaar schreef Trouw-redacteur Romana Abels een profiel over de Conservatieve premier May. ‘De domineesdochter die het onverwacht tot premier van het Verenigd Koninkrijk schopte, wist met haar talent voor stilzitten en haar vage uitspraken ver te komen.’

De Britse kiezer straft het brexit-geblunder van de Conservatieven en Labour genadeloos af

Dat de Britten de Conservatieve Partij van Theresa May een gevoelige klap zouden geven bij de gemeenteraadsverkiezingen, donderdag, dat was verwacht. Dat ook Labour fors moet inleveren, toont het brexit-failliet van beide partijen.

Hoe nu verder voor de Britten, nu het Brexit-overleg tussen Labour en de Conservatieven geklapt is?

Weer staat premier May met lege handen. Het overleg met Labour leider Jeremy Corbyn over de brexit is mislukt. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden