THEOLOGISCH MANIFEST

Alle manifesten kruisigen in hun eenzijdigheid de werkelijkheid, vindt theoloog Jean-Jacques Suurmond. 'De ruige, wilde realiteit wordt bewerkt tot een hanteerbaar product met de spanning van een voorverpakte kipfilet.' Eenzijdig denken leidt ook gemakkelijk tot totalitarisme: 'Zo zou ik niet graag overgeleverd worden aan het overlevingsinstinct dat Pamela Hemelrijk in haar 'anti-socialistisch manifest' de vrije teugel wil laten.' Alleen de theologie, die hilarisch onrealistische 'nar van de naastenliefde' overstijgt tegenstellingen: 'Theologie kritiseert elk manifest door de wereld open te houden voor de manifestatie van een levende Werkelijkheid die altijd anders en nieuw is. Ze zorgt ervoor dat de tijd niet stil blijft staan. Ze wekt doden op. Ze legt vergevend haar hand op een door tegenstellingen verscheurde mensheid.'

In het nieuwe stuk 'Braambos' van Willem Jan Otten veegt een kunstenaar driftig zijn pasgeschilderde, gekruisigde Jezus weg. Een monochroom doek blijft over. Want wie kan 'elke dag oog in oog met zoveel pijn' leven?

Ziedaar, de functie van vele opvattingen over de werkelijkheid. De ruige, wilde realiteit wordt bewerkt tot een hanteerbaar product met de spanning van een voorverpakte kipfilet. Dit is het manifeste gebrek van alle manifesten. Ze verklaren en verdedigen een bepaalde positie (positief) óf ze kritiseren en verwerpen die (negatief). Het resultaat is een intellectueel ping-pong waarin de ene eenzijdigheid gepareerd wordt door de andere. Dat schiet niet op. De theologie kent naast deze positieve en negatieve benadering een derde weg: de via eminentiae. Hierin wordt geen keuze gemaakt tussen de voors en tegens van een bepaalde opvatting. Beide worden losjes in de open hand gehouden, in het besef dat de waarheid daar neerstrijkt waar zij een rustplaats voor haar voet vindt.

Het denken in eenzijdigheden kruisigt de werkelijkheid en leidt, voor je er erg in hebt, tot totalitarisme. Zo zou ik niet graag overgeleverd worden aan het overlevingsinstinct dat Pamela Hemelrijk in haar 'anti-socialistisch manifest' de vrije teugel wil laten. Hoor ik daar niet langs een achterdeur de varkens van George Orwell binnen komen, grommend dat zij méér gelijk zijn dan alle anderen? En hoe kunnen de auteurs van het 'conservatief manifest' beweren dat van alle culturen de westerse beschaving de beste is? Heeft Europa zichzelf nog niet lang geleden in de afgrond gestort - toegegeven, onder de beschaafde klanken van Wagner en Chopin?

De makke is dat de christelijke theologie uit het publieke debat is verdwenen. Vroeger waren er nog plaatsen waar je met de kapper kon discussiëren over de twaalf apostelen. Vandaag kom je niet verder dan de Elfstedentocht. Aan de middeleeuwse universiteiten was de theologie nog de koningin van de wetenschappen. Zij maakte ware kennis mogelijk omdat ze het denken kritisch openhield naar het transcendente, waardoor men zich minder snel blind staarde op een deel van de werkelijkheid.

Vandaag wordt theologie echter op zijn best als een curieuze, idealistische hobby beschouwd - zoiets als het studeren van Esperanto. De visionaire moed waarmee theologen als Martin Luther King en Desmond Tutu het totalitaire onrecht te lijf gingen, wordt herleid tot psychologische en sociologische factoren. 'Ach, u bent zwart - ja dan begrijp ik dat u zich liet molesteren voor de gerechtigheid'. Maar in een brief aan John Vorster, destijds eerste minister in een Zuid-Afrikaanse regering die de apartheid verdedigde, schreef Tutu: 'Ik schrijf u als de ene mens aan de andere, luisterrijk geschapen naar het beeld van de Zoon van God... (in wie) wij voor altijd verbonden zijn als één bevrijde mensheid, zwarten en witten tezamen'. Tutu overstijgt de eenzijdige, elkaar uitsluitende tegenstelling tussen zwarten en witten in zijn verwijzing naar de transcendente Zoon van God in wie beiden één zijn. Dit hield hem op de been in zijn lange strijd tegen de apartheid en leidde uiteindelijk tot een nationaal proces van verzoening zonder precedent.

De vreemde wetenschap van de theologie (niet te verwarren met de dogmatiek die kerkelijke opvattingen verwoordt) veegt de kruisiging niet weg. Met de moed der hoop blijft ze stotteren over de ontzagwekkende werkelijkheid, over God (theos). Ze beseft dat die in geen enkele menselijke hersenpan past en weent over elke vreemde die buiten de legerplaats van de heersende logica wordt geworpen.

Jezus van Nazaret was een meester in het ontregelen van zelfgenoegzame opvattingen waardoor mensen tegenover elkaar worden gezet. In de gelijkenis van de vrome farizeeër en de zondige tollenaar gaat alleen de laatste gerechtvaardigd naar huis. Van de werkers in de wijngaard krijgen degenen die slechts één uur gewerkt hebben evenveel loon in 't handje als hun collega's die de hele dag hebben gezwoegd. En in de parabel van de onrechtvaardige rentmeester wordt deze als een lichtend voorbeeld geprezen omdat hij zo calculerend aan zijn eigenbelang had gedacht. Zo schudde hij zijn gehoor wakker uit hun benauwde, moralistische opvattingen en opende hen voor de werkelijkheid die hij het koninkrijk van God noemde.

Ook de latere woestijnvaders, kluizenaars die zich in de woestijn van Egypte hadden teruggetrokken en daar geraadpleegd werden door mensen die van heinde en ver kwamen, haalden gevestigde meningen en opvattingen onderuit. Ze deconstrueerden de wet. Een typerend verhaal gaat als volgt:

Twee broers bezoeken een kluizenaar in de woestijn om onderricht te worden in de wet van God. Maar als de oude man gastvrij zijn gebedstijd bekort en zijn vasten voor hen breekt, raken ze in hem teleurgesteld en gaan weer weg. Ze komen bij een andere kluizenaar die, gewaarschuwd door de vorige heremiet, hen verplicht van 's morgens vroeg tot 's avonds laat te werken en te vasten en de gebedstijd rekt tot aan het ochtendgloren. Al snel vluchten zij ook van deze man weg.

De woestijnvaders spraken zichzelf voortdurend tegen en kritiseerden elke vanzelfsprekende levenshouding - al dan niet gesanctioneerd door de wet. Zo creëerden zij een 'woestijn in de woestijn', om met de filosoof Jacques Derrida te spreken. Zij brachten de mensen die om advies kwamen, in verwarring en openden hen voor méér dan zij tot dat moment konden denken of verwachten. Er werd een bron van geloven (vertrouwen) in hen opengetrokken, waardoor zij leerden te rekenen met het onberekenbare. De kunst om de eigen denkbeelden losjes in de hand te houden is voorwaarde om open te blijven voor de waarheid van het moment, zowel die van God als de medemens. In naam van een absolute wet zijn mensen die niet 'pasten' altijd weer naamloos onrecht en verdriet aangedaan. Eichmann valt veel te verwijten, maar niet dat hij geen wetsgetrouw man was.

Het is niet verbazend dat de theologie in onze cultuur weinig serieus wordt genomen. Door de krimpende kerken en het wegvallen van de traditionele maatschappelijke verbanden worden velen teruggeworpen op zichzelf. Terwijl Europa groter wordt, vernauwt de individuele beleving van de wereld zich tot doing your own thing. De theologie, met haar kritiek op alles wat mensen opsluit in zichzelf en plaatst tegenover de ander, wordt ervaren als een irritante betweter of, op zijn best, als de nar van de naastenliefde - want hilarisch 'onrealistisch'. De vreeswekkende werkelijkheid waarnaar zij verwijst is alleen te verdragen als je er een kaartje voor kunt kopen en er in de pauze wijn bij kunt drinken, zoals bij de Mattheus Passion.

Toch is de intuïtie dat de wereld waarin wij leven niet echt is en de werkelijkheid elders, de bron van alle spiritualiteit en filosofie. Ze is ook niet beperkt tot een bepaalde laag van de bevolking. Het is een universeel besef, zoals vandaag bijvoorbeeld blijkt uit de enorme populariteit van de Matrix-films. Hoofdthema is de ontdekking dat deze wereld een digitale nepwereld is; de werkelijkheid is ergens anders - in dit geval onder de aarde. Ook in de druk gelezen Harry Potter-boeken is de realiteit niet wat zij lijkt: deze wereld is die van dreuzels in hun rijtjeshuizen die geen flauw benul hebben van de werkelijkheid achter de schermen van hun bestaan, bevolkt door goede tovenaars en de trawanten van heer Voldemort.

De spanning tussen deze twee werelden creëert de dynamiek die de Matrix-films en de avonturen van Harry Potter voor velen zo boeiend maakt. Ze bereikt haar hoogste voltage in de theologie die - immers niet in fictie maar in deze wereld - vonken van de werkelijkheid van Gods rijk opvangt.

In het stuk 'Braambos' legt Guusje uiteindelijk in een vergevend gebaar haar hand op het hoofd van de verkrachter van haar zus. Juist op dit dramatische moment waarin ze de haat voor haar tegenstander overwint, kijkt de verteller op zijn horloge en ziet dat het stil staat. Het verhaal is afgelopen. Het getroffen publiek moet in beweging komen, het leven gaat verder. Want ook deze vergeving, als vonk uit de ontzagwekkende werkelijkheid, kan niet eenzijdig vastgelegd worden, als een bewonderde Lenin uitgedoofd in een mausoleum. 'Laat de doden hun doden begraven', zei de man uit Nazaret, en hij trok verder.

Theologie kritiseert elk manifest door de wereld open te houden voor de manifestatie van een levende Werkelijkheid die altijd anders en nieuw is. Ze zorgt ervoor dat de tijd niet stil blijft staan. Ze wekt doden op. Ze legt vergevend haar hand op een door tegenstellingen verscheurde mensheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden