Theologie / Rk kerk zuivert nieuwe opleiding

De rk kerkleiding gebruikt de vorming van één Katholieke Theologische Faculteit in Utrecht om het docentenbestand te schonen. Bisschop Eijk vindt enkele gerespecteerde academici niet recht in de leer. Vrouwenstudies zijn geschrapt.

Kardinaal Simonis heeft een nieuwe functie: grootkanselier van de Faculteit voor Katholieke Theologie te Utrecht. In die hoedanigheid opent hij maandag de nieuwe faculteit.

Die begint zonder professor Frans Vosman. De moraaltheoloog was tot voor kort hoogleraar in Utrecht. Of het te maken heeft met zijn liberale opvattingen over het homohuwelijk, is niet duidelijk, maar op de nieuw gevormde faculteit is voor hem geen plaats meer. Ook de feministische theologie ontbreekt er voortaan.

Wim Eijk, bisschop van Groningen-Leeuwarden en sinds kort vicegrootkanselier van de faculteit, leidt de ’screening’ van alle medewerkers uit Utrecht en Tilburg die samen op de officieel goedgekeurde katholieke theologieopleiding gaan werken. Dat gebeurt volgens de Belg Adelbert Denaux, de nieuwe decaan van de faculteit, vooral op basis van één criterium: de mate van trouw aan het kerkelijk leergezag in publicaties. Eijk bestudeerde de publicaties van de medewerkers, met voor enkelen grote gevolgen.

Elke universitair medewerker die in colleges raakt aan de kerkleer, dient via Eijk een zogenaamd ’nihil obstat’ te verkrijgen, een verklaring van ’geen bezwaar’ uit Rome.

Een ’aantal mensen’ heeft helemaal geen nihil obstat gevraagd, ’om welke reden dan ook’, zegt universitair woordvoerder Pieter Siebers. Twee medewerkers die om de Vaticaanse zegen hadden gevraagd, hebben een afwijzing gekregen. Een van hen accepteert dat, de ander ’bezint zich nog’ op een kerkelijk hoger beroep.

Wie het zijn, en op welke gronden ze zijn afgewezen, wil Denaux niet zeggen. Wel, dat medewerkers ’fundamenteel loyaal dienen te zijn aan de katholieke traditie’.

De procedure van het screenen is ’niet leuk’ zegt Siebers. Hij bevestigt dat de totstandkoming van de nieuwe faculteit een goed moment was om het docentenbestand te schonen.

Betrokkenen hebben vooraf een baangarantie gekregen; wie niet in aanmerking komt voor het door Eijk goedgekeurde rooms-katholieke godgeleerdencorps, krijgt binnen de faculteit geesteswetenschappen een andere baan, zegt Siebers.

Anne-Marie Korte, hoogleraar Vrouwenstudies Theologie, doceerde dat vak twintig jaar in Utrecht. Ze heeft de procedure voor het verkrijgen van Vaticaanse goedkeuring niet doorlopen. Net als twee Tilburgse theologes met dezelfde specialisatie. Korte: „Het bestuur zei me dat het gezien mijn vakgebied zinloos was om de aanvraag in te dienen. Het vakgebied zou niet worden voortgezet.”

Korte, die verdergaat als hoogleraar in Tilburg, staat er niet van te kijken. „De vragen die de feministische theologie de afgelopen decennia heeft opgeworpen, bijvoorbeeld over vrouwelijk priesterschap, hebben ertoe geleid dat de rk kerk de grenzen alleen maar heeft verscherpt. Ik betreur het dat studenten aan de nieuwe faculteit geen onderwijs meer zullen krijgen over dit spanningsveld. Hun pakket wordt minder compleet, en mist aansluiting op vragen uit de hedendaagse samenleving.”

Het intensieve en tot nu toe moeizame fusieproces van faculteiten begon in 2004. De Nederlandse bisschoppen wilden één rooms-katholieke faculteit, één opleiding die voldoet aan alle kerkelijke eisen, zodat diakens, pastoraal werkers en priesters op de universiteit hun papieren kunnen halen.

De rk kerk, de universiteiten van Tilburg en Utrecht en de Nijmeegse Radboud Universiteit begonnen vol optimisme aan de gesprekken.

’Nijmegen’ hield het snel voor gezien. Dat er na de fusie alleen nog in Utrecht katholieke theologie zou worden gedoceerd, en niet meer op de Nijmeegse campus, stond de Radboud Universiteit tegen. Maar op de achtergrond speelden ook bezwaren tegen de invloed van de rk kerk op het studieprogramma en de screening van medewerkers.

Tilburg (faculteit Theologie en Religiewetenschappen) en Utrecht (Katholieke Theologische Universiteit) zetten door. Inmiddels kunnen veel hoogleraren en docenten in Utrecht en Tilburg zich de Nijmeegse bedenkingen wel voorstellen, al spreken ze er niet openlijk over. Een van de Utrechtse hoogleraren zegt: „Het wordt hier één groot seminarie.”

De nieuwe Faculteit Katholieke Theologie vervolgt de Utrechtse weg van de simplex ordo. Daarbij worden alle vakken als het ware kerkgebonden, dus ’vanuit een binnenperspectief’ beoefend, zegt dr. Marcel Poorthuis. Hij ondervond persoonlijk ’slechts lichte strubbelingen’ bij het verkrijgen van een ’nihil obstat’. „De binding aan een kerk en aan een religieuze traditie leidt niet tot bevooroordeeldheid, al blijft dat gevaar altijd aanwezig, maar is wat mij betreft juist een voorwaarde voor de volle theologie. Al het andere is religie- en cultuurwetenschap. Ook mooi, maar meer vanuit een buitenperspectief gedaan.”

Het ’binnenperspectief’ komt ook tot uitdrukking in de persoon van de nieuwe decaan, de Vlaming Adelbert Denaux. Hij heeft naar eigen zeggen ’volop contacten in Rome’ en is lid van de internationale theologische commissie van het Vaticaan, die studies schrijft in opdracht van de Congregatie voor de Geloofsleer. „Toenmalig kardinaal Ratzinger, de huidige paus, was jarenlang mijn chef”, zegt Denaux.

Denaux pleit, net als paus Benedictus XVI, voor een theologie die geloof en rede combineert. „Het geloof kan de rede verruimen, de rede kan het geloof verhelderen.”

In zijn ogen geeft de rk kerk ’een teken van vertrouwen’ door het gesprek met de academische wereld aan te gaan, in plaats van ambtsopleidingen helemaal in eigen beheer te houden. Dat de kerk dit ’gesprek’ ook eenzijdig kan beëindigen door docenten en hoogleraren af te wijzen op grond van hun opvattingen, vindt Denaux volkomen terecht. „Als iemand in een fabriek werkt, en hij doet dingen die ingaan tegen de bedrijfscultuur, wat zoekt hij daar dan nog? Iedereen heeft het volste recht anders te denken, maar dat moet men dan elders doen.”

De rechtstreekse band met het Vaticaan zal de onbevangenheid van de Utrechtse onderzoekers mogelijk verkleinen. Gérard van Tillo, emeritus hoogleraar godsdienstsociologie aan de Universiteit van Amsterdam: „Door in Utrecht iemand uit de hoogste Romeinse echelons neer te zetten, benadrukt de kerk de verticale lijnen, de kracht van de hiërarchie. Utrecht wordt duidelijk neergezet als een orthodoxe opleiding.”

Van Tillo, die aan vijf universiteiten werkte, denkt dat Utrecht en Tilburg zich hiermee wetenschappelijk diskwalificeren. „Als geloofswaarheden niet onderzocht mogen worden, stijgt de universiteit niet qua academische statuur.”

Meerdere studenten en docenten zeggen zich zorgen te maken over de ontwikkelingen, maar geen van hen wil dat met naam en toenaam in de krant vermeld zien. Dit hangt ook samen met de weinig transparante wijze waarop het proces zich voltrekt; ook betrokkenen ontbreekt het aan overzicht. Maar de contouren zijn onmiskenbaar: een opleiding zonder luizen in de pels.

Opening van de nieuwe faculteit, maandag 22 januari, 15.30 u, in de Boothzaal van de bibliotheek van de Universiteit Utrecht, Heidelberglaan 3, eerste verdieping in De Uithof.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden