Theologie / Geloven als heel fatsoenlijke optie

God of god? Hooguit een product van menselijke projectie. Als weldenkend mens kun je niet meer voor de dag komen met een Opperwezen, ergens buiten ons. We zijn overgeleverd aan de krachten van de natuur, voor zolang als het duurt. Of kan het anders? Een theoloog van de Vrije Universiteit doet een tegenvoorstel - tegen de onderhuidse wanhoop. En hij waagt het daarbij zowel Calvijn als Karl Barth in te zetten.

Calvijn voor SBS6-kijkers, het lijkt een onmogelijke combinatie. Wat kan die strenge reformator uit Genève, die tot op de huidige dag de schuld krijgt van alle steilheid en bekrompenheid van Nederland in het algemeen en gereformeerden in het bijzonder, te bieden hebben aan een volstrekt geseculariseerde zapper? Toch heeft Kees van der Kooi (49), docent dogmatiek aan de VU, van tevoren verzekerd dat hij aanknopingspunten ziet. Hij heeft dan ook een boek geschreven met een heel andere kijk op Calvijn dan de gebruikelijke.

Neem een televisieprogramma waarin vrouwen pakweg 10000 euro werd geboden om een nacht met een willekeurige, niet-onaantrekkelijke man mee te gaan. Negen van de tien sloegen het aanbod met afgrijzen af. Wat is dat? Dat is het geweten. Op zo'n moment, dat je van binnen ervaart dat je iets niet mag doen, kom je al met God in aanraking. Het geweten is de poort waardoor God bij de mens naar binnenkomt, zegt Calvijn. Maar God meldt zich niet alleen in uitzonderlijke situaties. Je komt God ook tegen in 'gewone' ervaringen van schrik en vreugde. Bijvoorbeeld als je na vier dagen ziekte en misselijkheid weer op straat loopt en denkt: hèhè, ik ben er weer. Bij iedere keer dat je je verbaast over het bestaan in al zijn fragiliteit.

Calvijn wordt vaak vereenzelvigd met zijn leer over het 'eeuwig raadsbesluit' van God, de gedachte dat God in al het aardse gebeuren de hand heeft en dat de mens daar ten diepste willoos aan overgeleverd is - een leer die door de eeuwen heen veel bange gelovigen heeft opgeleverd. Plaats je Calvijn in zijn tijd, zegt Van der Kooi, dan verandert het perspectief. In de tijd van Calvijn beleefde men de hele werkelijkheid als het toneel van God. In de grasspriet en het biertje, in de schrik en in de hartstocht, overal tintelde Gods geest. Al het geschapene weerspiegelde de Schepper die de mens lokt en aanspreekt.

Nu leefde Calvijn in de zestiende eeuw, waarin atheïsme een onbekend fenomeen was. De vraag of God bestaat, was voor niemand aan de orde. Calvijn kon aansluiten bij wat iedereen aannam en waarnam, en daardoor onmiddellijk doorstoten naar de vraag op welke manier je God kunt leren kennen. Vandaar dat Van der Kooi in 'Als in een spiegel' ook de twintigste-eeuwse theoloog Karl Barth opvoert. Barth (1886-1968) zocht een antwoord op de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog, waarin de absurditeit van het bestaan zich genadeloos had geopenbaard. De moderne mens kon niet meer uit de voeten met een God in wiens eeuwige raad dit allemaal kon bestaan. Zo kwam Barth uit bij een christelijk geloof voor mensen die eigenlijk atheïst willen zijn. Van een vanzelfsprekend godsbesef is geen sprake meer - dan is de enige mogelijkheid dat God zelf het woord neemt.

Barth legt de sleutel vervolgens bij Jezus Christus die de mens bij zijn kladden grijpt. Het appèl dat daarvan uitgaat is dat God werkelijk bestaat, dat hij je bevestigt en dat je niet die hondseenzame mens bent zoals die in de moderne literatuur wordt afgeschilderd. Wat Barth en Calvijn bindt is het element van uitnodiging en verleiding bij beiden.

Wat Van der Kooi ook bezield heeft om deze theologische dinosaurussen op te graven, moed kan hem niet worden ontzegd. In de hele cultuur van vandaag en ook in de toonaangevende gereformeerde theologie heerst de sfeer: 'over God kun je niets bewijzen'. Van der Kooi: ,,Vanuit het gegeven dat de kerk in deze wereld nog altijd bestaat, dat het Woord klinkt en de lofzang gaande wordt gehouden, heb ik willen laten zien dat christelijke theologie een tegenvoorstel biedt aan een cynische cultuur. Niet als een nuttige projectie die goed is voor de waarden en de normen, maar vanuit de mogelijkheid dat het God zelf is die het woord neemt. Barth laat zien dat het mogelijk is en van Calvijn kunnen we leren dat God ons langs vele wegen bereikt, laten we zeggen kietelt. Ook als we de wetenschappelijke kijk op de wereld handhaven - en dat moet - blijft de verwondering.''

,,Sommige critici zullen wel zeggen dat het allemaal ouwe koek is waarmee ik kom. Dat is ook zo, maar het is wel spannend. Het is zoals iemand die het Requiem van Mozart uitvoert: dat is toch ook niet nieuw. Je kunt natuurlijk proberen een nieuw muziekstuk te schrijven, maar de vraag is of dat beter zal zijn. Barth heeft ooit gezegd over een spraakmakend boek: 'Das Gute ist nicht neu und das Neue ist nicht gut'. Theologie is vaak met aandacht en volharding verder breien aan wat al eerder gezegd is.''

Vrijwel nergens in zijn boek polemiseert Van der Kooi openlijk met de toonaangevende gereformeerde theologen van deze tijd - Kuitert, maar ook Manenschijn in zijn nieuwste boek - maar 'Als in een spiegel' is moeilijk anders te lezen dan als een tegengeluid. Het meest expliciet in de passage waar de hamvraag - is het allemaal waar? - op tafel komt. Dat gebeurt als hij Kuiterts bekende uitspraak aanhaalt, dat 'alle uitspraken over boven van beneden komen': ,,Het is zo waar, dat het uiteindelijk niets meer zegt en alle leven, geloof en ontroering doodslaat. Het is een schroef die zichzelf uiteindelijk doldraait. Ook bij een zo lang mogelijk volgehouden historische en godsdiensthistorische inzet bij teksten en ervaringen zal men op enig moment de waarheidsvraag moeten stellen.'' En: ,,Het woord openbaring is om zo te zeggen de achterkant van 'zich aangesproken weten'.''

Van der Kooi kiest voluit voor de radicaliteit van Barth, die steeds benadrukt dat het God zelf is die zich bekendgemaakt heeft - het komt niet van m'n opa of m'n oma of van een dooie hond - en daar zit ook zijn passie. ,,Zie het als een verovering van de eigen traditie die door anderen al is afgeschreven. Of, nog naïever: ik wil de theologie niet overlaten aan een voortgaande verbleking. Anderen hebben de gelovigen uitgeleid uit het diensthuis van het autoritaire geloof, maar nu blijven ze in de woestijn rondjes draaien. Ik wil laten zien dat geloven gewoon een heel fatsoenlijke optie is, dat het je op een bepaalde manier in de werkelijkheid zet. Het is echt niet zo dat het geloof nu op alle vragen van het leven een oplossing biedt, maar uiteindelijk wel verlossing.''

'Als in een spiegel' is inmiddels aan zijn tweede druk toe en een vertaling in het Engels is in de maak. Daaruit mag niet de conclusie worden getrokken dat het een gemakkelijk boek is. Het schrijven kostte Van der Kooi alles bij elkaar tien jaar. Om het te kunnen lezen is meer theologische kennis nodig dan een gemiddelde SBS6-kijker in huis zal hebben. ,,Ik heb het als een dieptestudie bedoeld, maar volgens mij kan een belangstellend gemeentelid er wel een eind mee komen. Je hoeft ook niet alles te begrijpen. Je denkt toch niet dat alle lezers 'De ontdekking van de hemel' helemaal begrepen hebben?''

C. van der Kooi: Als in een spiegel. God kennen volgens Calvijn en Barth. Kok, Kampen; ISBN 9043504394; 399 blz.-€26,95. Vrijdag 27 september wijdt de faculteit Godgeleerdheid van de VU een studiemiddag aan het boek. Inl.: 020-4446620.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden