Theologie en filosofie belangrijk voor vorming

Er is het afgelopen jaar veel debat geweest over de gewenste inhoud van een universitaire opleiding. Als reactie op het te ver doorgeslagen 'rendementsdenken' - waarin de universiteit wordt afgerekend op meetbare resultaten - is het oude begrip 'Bildung' weer afgestoft en komt er nu meer aandacht voor algemene intellectuele en morele vorming. Maar in dat opzicht heeft Nederland nog een lange weg te gaan en dat is jammer.

Een belangrijk obstakel is de politiek, die waar voor zijn geld wil, want het universitaire onderwijs wordt betaald met belastinggeld. En die wens lijkt te worden vertaald naar het doen van wetenschappelijk onderzoek waar het publiek wat aan heeft. Vooral ontdekkingen en behandelingen op het gebied van medische wetenschap scoren goed in een samenleving die is geobsedeerd met gezondheid. Deze mening is recent verwoord door Elsevier-columnist Gerry van der List, die het begrijpelijk vindt dat publieke middelen eerder worden gegeven aan natuurkundig onderzoek dan aan Sanskriet, dat voor hem blijkbaar het voorbeeld is van onnutte kennis. Bij hem moeten de geesteswetenschappen het ontgelden, want hun rendementen zijn ronduit 'bedroevend.' Vooral theologie (hij vermeldt overigens niet dat de meeste faculteiten nu een neutraler 'religious studies'-programma bieden) en filosofie voegen weinig toe, meent Van der List. Er is daar geen werkelijke opbouw van kennis en voortschrijdend inzicht, want zij zijn vaak in de ban geweest van dwaallichten of onbewijsbare stellingnames.

De kans dat er veel geld zal toevloeien naar geesteswetenschappen of Bildungsachtige programma's is niet erg groot. Er zijn in Nederland slechts een paar hoogleraren Sanskriet - waardoor we overigens veel te weten komen over ons verleden - en de middelen die aan hen worden gegeven vallen in het niet bij de publieke gelden die worden gegeven aan de gigantische natuurwetenschappelijke faculteiten. Vooral op het terrein van onderzoek zijn medische en natuurwetenschappelijke faculteiten duur, en vergeleken hiermee zal de financiële omvang van de humaniora altijd bescheiden blijven. Het gaat ook niet om de omvang van de middelen, maar om de vraag of specialistische geesteswetenschappelijke kennis mag blijven bestaan.

Als leidinggevende bij Utrecht University College, een brede bacheloropleiding, ben ik altijd verheugd als studenten een studieplan ontwikkelen waarin natuur-, sociale en geesteswetenschappen allemaal aan bod komen, of waar interessante combinaties van studies worden bedacht. Een van mijn studenten wil scheikunde en kunstgeschiedenis combineren om eventueel later in een kunstmuseum te kunnen werken. Het valt me ook op dat onze beste studenten graag wijsbegeerte erbij willen studeren, om dieper over hun leven en toekomstige werk na te denken. Het zou toch raar zijn om hun belangstelling voor kunstgeschiedenis of filosofie te ontmoedigen als exercities waar niemand wat aan heeft?

Dit raakt aan iets anders: universiteiten leveren nieuwe en waardevolle kennis, maar ze leiden in eerste instantie mensen op. Het is van groot belang dat deze opgeleiden over de grote vragen van het leven hebben nagedacht, ook als ze specialisten zijn in 'nuttige' disciplines. Sommige Nederlandse academici hebben moeite om buiten hun specialisme interesse te tonen voor andere onderwerpen of grotere vragen in het leven. Het vermogen om te reflecteren op je werk, de gevolgen van je handelen en het leven lijkt me belangrijk voor een democratische samenleving.

Diepgaande reflectie kan ook zonder het volgen van een opleiding binnen de geesteswetenschappen. Maar juist de disciplines die Van der List zo verguist kunnen belangrijk zijn voor zo'n vorming. Het wetenschappelijk bedrijven van theologie leert je empathie, ook als je niet gelovig bent, schrijft Tara Isabella Burton, omdat je leert binnen de harten van anderen te denken en hun specifieke context en taal te begrijpen. En het is geen wonder dat de online cursus van de Harvard-filosoof Michael Sandel over gerechtigheid massaal belangstelling wekt.

Kennelijk kan filosofie belangrijke intellectuele en morele kaders bieden voor het denken over maatschappelijk handelen. Het nut van deze nutteloze disciplines is breder en dieper dan sommigen willen geloven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden