Minaret

Theologie bedrijf je in mensentaal, mystiek genot alleen is niet genoeg

Beeld ANP

Er zijn atheïsten en agnosten voor wie de Matthäus Passion een mystieke belevenis is. De muziek en zang tillen hen naar hogere sferen. Op de tekst letten ze niet. Het bijbelse lijdensverhaal spreekt hen niet aan. 

De gezongen woorden zijn voor hen prachtige klankencombinaties. Hun betekenis negeren ze. Die zou alleen maar intellectuele ergernis kunnen opwekken en de esthetische roes bederven.

Columniste Naema Tahir beschrijft in haar aflevering van vorige week donderdag een soortgelijke uitwerking die de Koran kan hebben op gelovigen. Als kind leerde ze de complete Koran melodieus reciteren, niet in haar moedertaal, maar in het Arabisch. Delen van de tekst kent ze nog steeds uit haar hoofd, maar de betekenis van de Arabische woorden leerde ze nooit. Op de Koranschool vonden ze dat onnodig en 'misschien zelfs afkeurenswaardig'. "De heiligheid van de Koran zit niet alleen of misschien zelfs helemaal niet in de betekenis van de woorden, maar in de woorden zelf", schrijft ze. "Wie die uitspreekt wordt door de Almachtige gehoord." Tahir heeft het over een "echte, diepe, mystieke vorm van geloofsbeleving".

Voor hedendaagse Nederlanders is dat volgens haar niet te volgen. Dat is nog maar de vraag, want zo rationeel is het agnostische genot bij de Matthäus Passion evenmin. Mensen kunnen ook bij een opera of het Wilhelmus een brok in de keel krijgen, zonder stil te staan bij letterlijke betekenissen. Er is wel een probleem met mystiek gevoel, of dat nou religieus is of nationalistisch of esthetisch: het is altijd heerlijk, maar het kan bedrieglijk zijn en is niet per definitie heilzaam.

Duivelse soort

Ook strijders van de Islamitische Staat produceren geregeld diezelfde betoverende Arabische woorden waarnaar volgens Tahir God luistert. Misschien doen ze dat wel wanneer ze een homo van een flatgebouw afschoppen. Op YouTube kon je bij onthoofdingsfilmpjes, behalve gescheld tegen het slachtoffer, ook vrome praat horen. Het lijkt aannemelijk dat zelfs deze moordenaars wel eens een diep mystiek gevoel ervaren, maar dan van een duivelse soort.

Verder hebben woorden, al wil je dat negeren, altijd een betekenis. Dat geldt ook voor de Koran. Zelfs als je vindt dat de Koran heilig is, dan is het toch een tekst in mensentaal. En mensentaal heeft altijd een aardse betekenis en nooit alleen maar een mystieke metabetekenis. Je kunt je daarom afvragen of het kies is kinderen een korantekst met gruwelijke beschrijvingen van de hel te laten voordragen, zonder dat ze begrijpen wat er uit hun mond komt.

Maar de hoofdzaak is dat niet. Die is wel dat je, wanneer je de betekenis van de koranteksten uitvlakt, het theologische initiatief uit handen geeft, ook aan extremisten. Deze dolende geesten handelen vanuit hun uitleg van koranteksten of 'uitspraken van Mohammed'. Ze hebben het dus over betekenissen van woorden en als je hen wilt bestrijden, zul ook jij het over betekenissen moeten hebben. Je zult met een sterk theologisch verhaal moeten komen.

Je bereikt weinig wanneer je van je godsdienst alleen maar een abstract kunstwerk maakt, hoe mooi dat ook is. Met de islam doe je dat als je de Koran reduceert tot een mystiek klankenspel. Misschien ervaar je dat als hemelse muziek, maar theologie bedrijf je in mensentaal. Moslims die het ongelooflijk belangrijke theologische en filosofische debat met extremisten willen winnen zullen met hun poten door de aardse modder moeten baggeren. Mystiek genot alleen is niet genoeg.

Lees ook de column van Naema Tahir: Je hoeft de Koran niet te begrijpen om een goede moslim te zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden