'Theologen, kijk ook eens naar Happinez'

Voor de 'knip- en plakspiritualiteit' van de moderne zinzoeker hebben theologen weinig aandacht. De Amsterdamse VU wil dat veranderen.

Wie zit er nog te wachten op een theoloog? Het shopgedrag op de relimarkt verandert ingrijpend. Mensen zoeken hun heil steeds minder bij de pastoor of de dominee. Zoals er zwevende kiezers bestaan, zo zijn er volgens godsdienstsocioloog Joep de Hart ook steeds meer 'zwevende gelovigen': eclectisch, autonoom, zoekend. Zelfs atheïsten 'flirten met God', aldus religiewetenschapper Koert van der Velde, en laten zich inspireren door allerlei rituelen zonder meteen ook de hele religie te omarmen.

Dat brengt de traditionele theologie in een lastig parket. Wat heeft zij deze nieuwe spirituelen te bieden? Aan godgeleerdheid oude stijl hebben die immers geen behoefte. Dikke dogmatische boeken van ooit grote theologen vergaren stof in antiquariaten. Wil theologie overleven, dan zal het roer om moeten.

Althans, dat vinden ze op de Vrije Universiteit in Amsterdam (VU). Terwijl links en rechts theologische faculteiten verdwijnen of opgaan in religiewetenschappen, probeert de faculteit Godgeleerdheid van de VU het hoofd boven water te houden door studenten van allerlei religies aan te trekken en vol in te zetten op interreligieuze dialoog, en dan vooral met het boeddhisme. Want boeddhisme is hot.

Het nieuwste toverwoord heet multiple religious belonging - meervoudige religieuze binding. De term bekt niet erg lekker, maar heeft volgens de VU wel de toekomst. Met geld van het NWO wordt er de komende jaren onderzoek naar gedaan. Het project staat onder leiding van André van der Braak, hoogleraar 'boeddhistische filosofie in dialoog met andere levensbeschouwelijk tradities' en Manuela Kalsky, oprichter van de website Nieuw wij, en Edward Schillebeeckx-hoogleraar Theologie en Samenleving aan de VU.

Argwaan
Volgens Van der Braak en Kalsky is er een nieuwe benadering nodig om de knip-en-plakwerkelijkheid van seculiere zinzoekers anno 2013 te begrijpen. De klassieke theologie sluit hier niet goed op aan. Wie uit meerdere religieuze vaten tapt, wekt volgens hen onder theologen nog steeds argwaan. Zo iemand zorgt voor conceptuele kortsluiting: wie beweert zowel christen als boeddhist te zijn, is geen van beide écht. Van der Braak: "En dan klinkt al snel het verwijt van oppervlakkigheid."

Neem een term als 'ongebonden spiritueel', aldus Van der Braak, verwijzend naar het WRR-rapport 'Geloven in het publieke domein' uit 2006. "Zo'n etiket verraadt een oordeel: alsof binding aan één traditie beter is. En alsof deze nieuwe gelovigen zich nergens aan zouden binden." De term 'multiple religious belonging' is volgens Van der Braak minder vooringenomen. "Hij beschrijft accurater hoe mensen tegenwoordig aan religie doen."

Want, zegt Van der Braak, de 'interreligieuze dialoog' speelt zich steeds vaker ook af binnen één persoon. "Vroeger ging de dialoog tussen religies, ook die tussen christendom en boeddhisme, vooral over leerstellige overeenkomsten en verschillen. Het was een academisch gesprek tussen twee goed te onderscheiden tradities. Tegenwoordig lopen die tradities meer door elkaar. Mensen zijn niet zozeer geïnteresseerd in de vraag naar de waarheid, maar naar praktische waarde: wat heb ik eraan? Velen voelen zich tot meerdere tradities tegelijk aangetrokken. En dat kan heel verwarrend zijn. Hoe kom je tot een coherente identiteit? Dat is een van de grootste uitdagingen van deze tijd."

Christa Anbeek is het roerend met hem eens. Volgens haar is er dringend behoefte aan meer empirisch onderzoek naar het verschijnsel van 'meervoudige religieuze verbondenheid'. Anbeek is sinds deze maand bijzonder hoogleraar aan het Remonstrants Seminarium aan de VU en daarnaast docente aan de Universiteit voor de Humanistiek. In 2003 schreef zij het boekje 'Zin in zen', waarin ze mensen interviewde die aan boeddhisme doen, zonder meteen op te houden seculier of christelijk te zijn.

Anbeek: "Ik woon in Utrecht, vlak bij het terrein waar vorige week het Happinez-festival plaatsvond. Dat werd druk bezocht. Of deze bezoekers zich religieus ergens aan binden betwijfel ik. Maar ze zoeken wel iets. Hun verhalen zijn razend interessant, maar worden nauwelijks bestudeerd door theologen. Zij zouden dit verschijnsel veel serieuzer moeten nemen. Want dit is de toekomst. Zelfs studenten bij mij op de humanistische universiteit zijn geïnteresseerd in religieuze praktijken. Het gaat ze niet om een intellectualistische dialoog, maar om een existentiële zoektocht."

Scherpslijperij
Het is natuurlijk de vraag of mensen zich ooit veel gelegen hebben laten liggen aan de scherpslijperij van theologen. In de praktijk heeft er binnen elke religieuze bloedgroep wel een vermenging met het alledaagse leven bestaan. Zo bloeide er in de maghreb een wijdverspreide heiligenverering op, vermengde het christendom in Afrika zich met animistische praktijken en bleven er ook in het christelijke Europa allerlei heidense elementen bestaan.

Kortom, is dit onderzoek naar 'multiple religious belonging' niet oude wijn in nieuwe zakken? Van der Braak: "Ik ben de eerste om te erkennen dat er altijd al een kloof heeft gegaapt tussen de theorie en de praktijk, die door wetenschappers vaak als 'volksreligie' werd afgedaan. Wij pleiten ervoor die praktijk eindelijk ten volle serieus te nemen. Sinds de ontkerkelijking is dat alleen maar urgenter geworden. Religieuze instituties hadden vroeger veel macht. Nu zij wegvallen, komt de verwarrende diversiteit van het concrete leven onherroepelijk aan het licht."

Theologen, daal af naar het Happinez-terrein, daar komt Van der Braaks en Anbeeks pleidooi op neer. Maar wat hebben theologen die Happinez-spirituelen dan te bieden? Van der Braak: "Zij kunnen religieuze tradities ontsluiten en nadenken over hoe je daarmee uit de voeten kan, ook als je je niet exclusief aan één wilt committeren. Theologen zullen plaats moeten maken voor een ruimer waarheidsbegrip, maar dat wil niet zeggen dat je meteen belandt in een moeras van relativisme. Het gaat om het gesprek, gevoerd vanuit je eigen verworteling in een traditie of tradities."

Ook Anbeek ziet nog steeds een taak weggelegd voor theologen, zij het een nederige. "Als zij zouden verdwijnen, zou dat een verschraling zijn. Op zijn best houd je een louter psychologische of instrumentele benadering van religie over. Zoals die van Alain de Botton, die allerlei gebruiken van religie wil lenen, maar de inhoud overslaat. Theologen zorgen ervoor dat juist die inhoud toegankelijk blijft."

De theoloog van de 21ste eeuw is voor Van der Braak en Anbeek dus niet iemand die met geleerd aplomb zegt hoe het zit, of die zich terugtrekt op het veilige, zij het krimpende kerkelijke erf, maar iemand die de zoektocht naar zingeving daarbuiten faciliteert. Anbeek: "Theologie moet het religieuze gesprek in de samenleving gaande houden."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden