Theo Elsing leidt jonge Duitsers op tot bouwvakker

Rostock, Cottbus en de andere brandhaarden in voormalig OostDuitsland, het was te voorspellen dat dit zou gebeuren, meent Theo Elsing. De onvrede onder jonge 'Ossies' is groot. Dat is mede de schuld van de Duitse overheden. Zij hebben de voorwaarden helpen scheppen en gaan ermee door, is zijn ervaring.

WILS REBERGEN

Elsing heeft vijftien jongeren die moeilijk aan werk kunnen komen onder zijn hoede in Potsdam, vlakbij Berlijn. Zij krijgen een opleiding tot bouwvakker en worden ingezet bij een restauratieproject in de 'Hollandische Viertel', de oude wijk die koning Friedrich Wilhelm I van Pruisen in de achttiende eeuw liet bouwen.

De directeur van het Nederlands adviesbureau voor monumentenzorg, kunst en architectuur verblijft elke maand een week lang in Potsdam en contreien. Om te praten over nieuwe projecten, het adviesbureau streeft - zonder winstoogmerk - naar het behoud van monumenten van Nederlandse oorsprong in binnen- en buitenland, of om op de steiger mee te helpen en te laten zien hoe het moet.

"Ik ga er niet met een stropdas om bij staan om te zeggen wat er moet gebeuren. De Ossies hebben langzamerhand hun buik vol van dat soort mensen uit het Westen. En ik heb ooit ons eigen huis opgeknapt, dus ik kan met een troffel overweg" , glimlacht hij in de nieuwbouwwoning in Schoonhoven, die hij met twee medewerkers gebruikt als kantoor.

Elsing was directeur van de koninklijke Nederlandse oudheidkundige bond KNOB, maar die lijdt een zieltogend bestaan sinds het ministerie van WVC de subsidiekraan dicht draaide. Met zijn adviesbureau zet hij de activiteiten voort van de KNOB in voormalig Oost-Duitsland.

Jongeren in de vijf nieuwe oostelijke deelstaten hebben het moeilijk. "Velen leiden een doelloos bestaan. Zij hebben geen werk, gaan niet naar school. Mijn kennissen in Berlijn staan er net als ik niet van te kijken, dat rellen zoals in Rostock zijn losgebarsten. Dat was te voorspellen."

Hij verhaalt hoe na de hereniging vorig jaar met een ruk het weliswaar niet zachte, maar toch vertrouwde tapijt met DDR-samenlevingspatroon onder de Ossies werd uitgetrokken.

"Leermiddelen uit de vroegere socialistische republiek werden in een klap afgeschaft. Leraren die werden verdacht van Stasi-activiteiten en dat waren er heel wat, kregen ontslag. Vervanging duurde lang, dat geldt zowel voor het onderwijzend personeel als de schoolboeken. Pas nu begint de zaak weer wat op orde te komen. Ondertussen werden de jongeren bezig gehouden. Vind je het gek, dat grote groepen het voor gezien hielden?"

De mogelijkheid om iets van het door politici beloofde goud te delven door een baan te zoeken, is er niet, want er is geen werk. Sterker nog: duizenden met een baan kwamen op de keien terecht, ondermeer door de activiteiten van de Treuhandanstalt, de Duitse overheidsinstelling die in het leven is geroepen om het DDR-bedrijfsleven te saneren.

"Die speelt een duistere rol" , meent Elsing. "Geld is de doorslaggevende factor. Een voorbeeld. In de buurt van Berlijn staat een ambachtelijke steenbakkerij, die kan alleen al in de stad Potsdam miljoenen stenen afzetten. Treuhand sluit de zaak, 14 man op straat. De bakkerij staat aan een meertje, dat geschikt is voor recreatie. Daar valt meer mee te verdienen."

Investeringen die werk opleveren, worden nauwelijks gedaan. "De bedrijven in het westen van de Bondsrepubliek zijn zeer terughoudend. Sommige grote concerns, zoals Volkswagen, hebben een fabriek neergezet, maar dat zijn uitzonderingen. Niet voor niets wordt in Bonn gesproken over een investeringsplicht."

De verschillen tussen mensen - met baan of zonder - zijn plots enorm in de vroegere eenheidsstaat. Sommige jongeren zoeken een uitweg in alternatieve activiteiten. "Ze kraken een huis, beginnen een biologisch-dynamisch eettentje of een kroegje. Leegstaande panden genoeg."

Op veel huizen rust een claim van mensen uit het westen. Aan onderhoud wordt niets gedaan, het mag niet en kan ook niet, omdat onduidelijk is of de kosten worden betaald als een claim wordt toegewezen.

Gevolg is dat vooral in de binnensteden hele huizenrijen staan te verpieteren, daken lekken, ramen zijn kapot.

Op 30 procent van de huizen in de stadscentra rust een claim, aldus Elsing. Hij heeft het ministerie van binnenlandse zaken in Bonn vorig jaar mei al over de kwestie aangeschreven, omdat ook een van de te restaureren huizen in de Hollandse wijk van Potsdam wordt geclaimd.

"Ik heb geprobeerd duidelijk te maken hoe rampzalig dit voor de volkshuisvesting uitpakt. Alles wat ik terugkreeg was een briefje, waarin heel formeel werd gesteld, dat het eigendomsrecht nu eenmaal in de Grondwet ligt verankerd en dat dit recht door de voormalige DDR met voeten is getreden."

De woonsituatie in de 'Plattenbau', de Oosteuropese hoogbouw, is al niet veel beter, schetst de adviseur/projectleider. Gezinnen moeten het in de betonkolossen veelal doen met 40 vierkante meter. "Jongeren vluchten er weg van hun ouders. Zij hebben daar ook een extra reden voor, omdat zij geen uitkering krijgen als zij thuis wonen."

Aan de schreeuw om sociale woningbouw (120 000 te bouwen woningen) gebeurt vrijwel niets. Elsing: "Wij hadden een plan uitgewerkt om op de 35 hectare rond paleis Oranienburg in de buurt van Berlijn, 750 goedkope huurwoningen te bouwen. Daar is een streep door gezet, omdat het ministerie van financien in Bonn, de deelstaat Brandenburg en de gemeente over het eigendom kibbelen van het huis van Oranje, nu blijkt dat daar geld te verdienen valt."

Terug naar de heersende onvrede bij veel ex-DDR burgers, vat de Nederlander samen: "Een deel van de bevolking voelt zich in zijn bestaan bedreigd, er is niets waar zij zich aan vast kunnen grijpen. De oude structuur is uit elkaar gerukt, maar er kwam voor de meesten niets voor in de plaats. Ja: dubbele huren."

Dat juist in Rostock de bom barstte, valt te verklaren. Tenslotte was het daar dit jaar lange tijd onrustig met stakingen en al, toen de Treuhand aankondigde de scheepswerven te willen sluiten. "Van die situatie is gebruik gemaakt om de onvrede tot uiting te laten komen."

Rechts-radicale groepen uit het vroegere West-Duitsland hebben volgens Elsing de aanslagen op asielzoekersverblijven opgezet. "Diverse analisten wijzen daarop in de media. Het zal mij niet verbazen als straks bij arrestaties blijkt, dat hun lezing klopt. De acties zijn goed voorbereid, er zit een duidelijke strategie achter. Dat relschoppers nu eens hier en dan weer daar toeslaan, wijst op een strakke organisatie. Zij beschikken ook over de middelen om acties volgens plan te laten verlopen, zo zijn walkie talkies bij hen gevonden."

Elsing vertrekt over twee weken weer richting Berlijn. Hij is niet bang, maar beseft dat hij uit moet kijken.

"Je moet wat voorzichtiger zijn als het gesprek over rechts-radicalen gaat, denk ik. Maar ik hoop dat men blijft luisteren naar buitenlanders."

Voor wat hem betreft, gaat het natuurlijk om het scholingsproject in Potsdam dat is opgezet in samenwerking met de gemeente. Bestuurders en ambtenaren uit andere Duitse steden verdringen zich nog niet om te zien wat in de Hollandse wijk wordt opgebouwd. "Ons project staat nog in de kinderschoenen. De mensen willen eerst resultaten. Er zijn genoeg beloften gedaan, die achteraf niets meer dan zeepbellen bleken."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden