Review

Thee drinken in je tuin in Istanbul

Irfan Orga had een gelukkige kindertijd, voor de uitbraak van de Eerste Wereldoorlog. Zijn familie leefde het onbezorgde leven van een rijke familie in Istanbul: vader runde de familiezaak, moeder zat de hele dag thee drinkend in de tuin, terwijl de kokkin het diner bereidde en het kindermeisje de kinderen opvoedde. Irfans moeder was tot de oorlog 'louter een sieraad in het huis van haar man' en ze was er volmaakt gelukkig mee.

Haar geluk en dat van haar gezinsgenoten werd ruw verstoord door Turkije's deelname aan de Eerste Wereldoorlog. Irfans vader wordt opgeroepen en sterft tijdens een militaire voettocht. Vervolgens brandt de villa van de familie af, waardoor het familiebezit slinkt tot de sieraden en inboedel van Irfans oma. Irfan verhuist met zijn broertje Mehmet en zijn moeder naar een sobere etagewoning in een eenvoudige wijk, alwaar ze wegens geldgebrek hun dienstmeisjes moeten ontslaan.

,,Ondanks haar berooidheid bleef ze een snob', schrijft haar zoon later. Irfan en zijn broertje Mehmet willen op straat spelen, maar hun aristocratische moeder vindt dat ordinair. Ze wonen nu wel in een volksbuurt, maar dat is nog geen reden je volks te gedragen.

De zorg voor inkomsten en opvoeding komt nu volledig op deze moeder neer. Ze kan het niet aan en verandert van een kalme, deftige dame in een ziekelijke, wanhopige vrouw. Aan het eind van het boek is ze geestelijk zo ver afgedwaald dat ze in een inrichting belandt, waar ze sterft.

Het lot van zijn familie staat voor Orga model voor alle in de oorlog achtergebleven families: ,,(...) de volgende dag hoorden we dat ons land (...) ermee ophield. Maar dat maakte weinig uit voor wie was achtergebleven, zoals wij. We waren alles kwijt, maar aan de andere kant waren er veel families zoals wij, dus hadden we ook niet het recht te klagen.'

De achterblijvers zijn, welke uitkomst de oorlog ook kent, sowieso verliezers. Maar met het laatste gedeelte van zijn opmerking slaat Orga de plank mis. De familie Orga was niet alleen voor de oorlog steenrijk, ook tijdens de oorlog had zij het veel beter dan haar buren. Hoewel de familie veel kwijtraakte, beschikte ze over oma's gouden dienbladen en diamanten ringen, die ook tijdens de oorlog garant stonden voor luxeartikelen als wijn en koffie. De familie lijdt niet zozeer aan armoede als wel aan verminderde rijkdom. Voor de lezer is dit leed niet altijd even goed invoelbaar. Want hoe erg is het om net als alle andere vrouwen in de naaifabriek te gaan werken voor je geld, omdat je je oma's juwelen niet wil verkopen? Het onverbeterlijke snobisme van de familie wekt zelfs ergernis op. Zo kan Irfan het niet aanzien dat zijn moeders fijne handen ruw en rood worden, nu zij 'minne karweitjes' moet doen als water pompen.

De honger die Irfan en Mehmet op kostschool lijden schokt wel. Mehmet sterft bijna aan ondervoeding. Maar wanneer Irfan aan het eind van de oorlog op tienjarige leeftijd aan de opleiding tot officier begint, is honger voorgoed verleden tijd.

Als officier maakte Orga de omwenteling van oosters sultanaat naar westerse republiek onder president Atatürk mee. Die voerde het Latijnse schrift, de westerse kalender, het vrouwenkiesrecht en de scheiding van kerk en staat in. Orga was hiervan zelfs ooggetuige, omdat hij enige tijd een verhouding had met een geadopteerde dochter van Atatürk. Onbegrijpelijk genoeg heeft hij deze unieke positie niet benut. Zijn tijd bij de luchtmacht besteedt hij voornamelijk aan zoektochten naar een huis en tuin voor moeder. Van alle hervormingen benadrukt Orga de afschaffing van de fez en laat elke eigen mening achterwege. Het verslag dat hij hiervan doet is bovendien zo'n saaie, haast administratieve registratie, dat het boek danig verslapt. Over zijn relatie met Atatürks dochter vernemen we zelfs alleen via het nawoord.

Hij beweert kapot te zijn van Atatürks overlijden, maar dateert diens dood op tien oktober, terwijl 'de vader aller Turken' toch echt op tien november 1938 is overleden. Orga's wereldbeeld is snobistisch en oppervlakkig, soms op het stuitende af. Omdat het boek door de vele clichés ook stijlmatig weinig brengt en de vertaling veelvuldig ontsierd wordt door onvertaalde en verkeerd gespelde Turkse woorden (op p. 104 zelfs binnen één alinea 'bayram' en 'beiram' voor 'feest'), boeit het boek maar matig. Terwijl het een verslag van historisch belang had kunnen zijn, is het niet meer dan een familieportret, waarvan alleen enkele episoden uit Orga's kindertijd vermaken. Over de fascinerende jaren 1919-1940 heeft Orga niets opmerkelijks te melden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden