theater

Tournee t/m 27-4, o.a.: Amsterdam (25+26-3), Enschede (1-4), Roermond (4-4), Arnhem (14-4), Groningen (20-4), Eindhoven (27-4).

Van den Bergs ondertitel 'een komedie over ambities' slaat kennelijk niet alleen op 'De Meeuw', maar ook op hemzelf. Net als Kostja wil hij een schrijver zijn. Dat heeft consequenties. Hij heeft Tsjechovs stuk niet alleen bewerkt - slordig trouwens, dat niet wordt vermeld welke vertaling is gebruikt - maar de tekst ook verregaand naar zijn hand gezet. Regelmatig heeft hij zijn eigen vondsten ertussen gevoegd. Zich realiserend dat Tsjechov in 'De Meeuw' zijn visie op kunst en kunstenaars geeft, gebruikt Van den Berg het stuk om het te hebben over zichzelf, de hedendaagse kunstpraktijk en collega-toneelmakers.

Zo laat hij niet Nina, het jonge meisje dat zo graag actrice wil worden, de door Kostja geschreven toneeltekst zeggen, maar citeert hij daar Gerardjan Rijnders' enscenering van 'Klaagliederen' met Kostja in de rol van the Lord. Dit moet als een artistiek statement bedoeld zijn. Onduidelijk is alleen welke. Later laat hij Kostja zijn moeder, de gevierde actrice Arkadina, voor de voeten werpen: “Ga jij nou maar terug naar je zwarte doos.” Ook dat is een verwijzing naar Rijnders (en anderen). Maar hier lijkt het of hij de zwarte doos als een ouderwets item veroordeelt, terwijl zijn eerdere citaat juist als een nieuwe vorm, een nieuwe stijl leek te zijn bedoeld.

Het vervelende van dit soort ingrepen is, dat ze een groot deel van het publiek op afstand zetten. Je moet 'Klaagliederen' gezien hebben om de knipoog te begrijpen, maar verder kan je er weinig mee. Als na het toneelstukje tegen Nina wordt gezegd dat ze zo mooi heeft gespeeld, krijg je vooral de indruk dat ze voor de gek gehouden wordt. Daarbij gaat de scène verloren als een moment waarop de beroemde schrijver en minnaar van Arkadina zich van het bestaan van dat jonge meisje bewust wordt. En daarmee valt een groot deel van de dramatische basis weg.

Van den Berg vernauwt het thema van 'De Meeuw' tot zijn eigen aspiraties en de beperktheid van het toneelwereldje, in plaats van het een universele betekenis te verlenen. En waartoe eigenlijk al die flauwe katten en anekdotes waarmee hij de ex-luitenant als de leukste verjaardagsbezoeker door de voorstelling laat lopen? Wil hij daarmee het publiek, dat de grote zaal op amusementswaarde beoordeelt, een hak zetten of juist vermaken?

Zo nu en dan zijn er aanzetten die op een eigenzinnige benadering zouden kunnen duiden, maar niet consequent genoeg worden doorgevoerd. De meeste personages zijn hun namen kwijt en worden als prototypes (de actrice, de schrijver, de dokter) opgevoerd, wat onderstreept wordt door een nadrukkelijke, op het publiek gerichte speeltrant. Dat dit niet geldt voor Kostja en Nina is voor te stellen, maar ook Masja en Paulina worden om onduidelijke redenen niet een de.

De spelers doen hun best, maar ze krijgen door het voortdurende gelonk, letterlijk en figuurlijk, onvoldoende houvast voor een sprekende rolinterpretatie. Er is maar één moment, waarop iets gebeurt: als Nina zich met haar mislukte acteerambitie aan het eind groot probeert te houden voor Kostja, zegt Oda Spelbos het woord 'doorzettingsvermogen' met zulke treurige ogen, dat zij even echt tragisch wordt. Voor de rest wordt alles gerelativeerd. Van Kostja's zelfmoord ten slotte kan ik niet heet of koud worden.

Eerdere voorstellingen van Van den Berg, waarin hij zelfgeschreven stukken regisseerde, hadden me nieuwsgierig gemaakt naar deze enscenering, omdat ik inderdaad weleens wilde zien wat hij als regisseur waard was. Helaas heeft hij het niet kunnen nalaten zich er als schrijver mee te bemoeien. Binnen de sobere vormgeving van Catharina Scholten met een steeds kleiner wordend palmenstrand als achtergrond, heeft hij zichzelf niet als regisseur de ruimte gegeven om het thema in vorm te vertalen. Ook al gebruikt hij het vloeroppervlak behoorlijk, zijn 'Meeuw' is daarmee te klein voor de grote zaal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden