theater

T/m 11/2 in De Brakke Grond in Amsterdam. Daarna tournee.

HANS ORANJE

In alle drie de stukken sterft de man onverwacht op een hooggelegen plaats waar hij God of zijn lotsbestemming voor de afrekening ontmoet: op een hoge toren of in de sneeuw en het ijs van de berg. De terugblik op een 'mislukt leven' is er wellicht nog meer de oorzaak van - meer dan het zware symbolisme en de allegorieën die de hele handeling omspannen - dat deze stukken in de jaren van het vooruitgangsdenken weinig werden gespeeld. Bij de kater die de meest recente fase van het postmoderne denken tenslotte is, blijkt Ibsen naadloos een zeer moderne auteur.

'Bouwmeester Solness' is de laatste jaren hier gespeeld door onder andere Maatschappij Discordia en Het Nationale Toneel. Deze maanden speelt het Theater Antigone het stuk in Vlaanderen en Nederland in de regie van Ignace Cornelissen. Samen met Johan De Feyter maakte hij een nieuwe tekst, omdat zij het taalgebruik van de bestaande vertalingen te 'Noordnederlands' vonden. Te oordelen naar deze nieuwe vertaling, overigens niet uit het Noors maar op basis van bestaande vertalingen, betekent dat vooral dat het taalgebruik minder vormelijk is. Ik vraag me af of dat zo'n winstpunt is: niet voor niets gebruikte Toneelgroep Amsterdam bijvoorbeeld in 1992 voor 'Als wij doden ontwaken' nog de oude vertaling van J. Clant-van der Mijll-Piepers uit 1915.

Decorontwerper Marc Cnops maakte een houten wand van ruim twee meter hoog, die aan drie zijden het speelvlak omsluit. Smalle openingen in de wand leiden naar de andere vertrekken in het huis. Ook de vloer bestaat uit grote houten platen. Die lege houten bak waar we als toeschouwers in kijken is beklemmend; een soort toegevoegd symbool van het schuldgevoel dat Solness (Dries Smits) gevangen houdt, nu hij bij het klimmen van de jaren beseft dat hij het levensgeluk van zijn vrouw Aline (Rosemarie Bergmans), hemzelf en zijn medewerkers heeft verknoeid en nog steeds verknoeit omwille van zijn positie als bouwmeester van de streek. De bak is ook de benauwende ruimte van Aline's plichtsbesef: sinds hun vorige huis, haar oorspronkelijk ouderlijke huis, in vlammen opging en zij, rouwend om de verbrande poppen en snuisterijen, voor de pasgeboren tweeling niet meer voldoende borstvoeding had en de kinderen verloor, spreekt Aline nog slechts over plicht. In het midden van de bak ligt een berg rokend houtskool, het afgebrande huis. Op een gegeven moment zal Solness met een stuk houtskool groot op de wand het woord 'schuld' schrijven.

In de wand blijkt verder een gesloten deur te zijn, die één keer open gaat: daardoor komt Hilde Wangel binnen (Katrien De Becker), die Solness tien jaar geleden, toen zij dertien jaar oud was, heeft gekust en een koninkrijk beloofd. Zij komt de inlossing van de belofte opeisen en zet de ontknoping van het drama in, dat net als de 'Oedipous' van Sophocles een ontrafeling van het verleden is, tot zij als doodsengel Solness naar de torenspits van het nieuw gebouwde huis praat. Daar heeft hij zijn laatste twistgesprek met God voor wie hij geen kerken meer wilde bouwen, en stort hij naar beneden.

Smart

De relatie tussen Solness en Hilde is de omvattendste allegorie van het stuk, waarin de smart over het vergeefs geleefde leven en een radeloos verlangen naar de jeugd de sterkste lijnen in de handeling trekken. In 'Als wij doden ontwaken' keren die lijnen terug in de relatie tussen de beeldhouwer Rubek en zijn vroegere model Irene, maar daar heeft het sterven een grote sereniteit. In 'Bouwmeester Solness' balanceert de dood op de rand van de belachelijkheid. De gezangen die Hilde hoort als harpen in de wind (muziek van Piet Slangen) zijn tegelijkertijd het gekrijs van de harpij - wat weerzin oproept.

Theater Antigone speelt hard en helder. In de mise-en-scène wordt als in een schaakspel met de personages geschoven. Ook mooi is hoe de stukken die geslagen zijn, op een verhoging achter de houten wand staan toe te kijken. Maar toen de sleutelpion tot dame promoveerde en de koning schaakmat zette, begon ik de stellingen al te vergeten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden