theater

Tournee tot 8 juni.

HANS ORANJE

Een theatrale, maar vooral filosofische verbeelding van het monster Caligula gaf Albert Camus in 1941 zijn toneelstuk 'Caligula' dat hij, ingehaald door de geschiedenis, tijdens de oorlog nog ingrijpend herschreef.

Regisseur Ivo van Hove koos bij Het Zuidelijk Toneel voor de eerste versie. Daarin beleeft de keizer, bekleed met absolute macht, de absolute vrijheid. God bestaat niet, gerechtigheid evenmin, en de enige zekerheid is de dood. Vanuit dit 'existentialistisch' perspectief daagt Caligula de dood uit door zichzelf tot god te maken en met absolute souvereiniteit te heersen over leven en dood van zijn onderdanen. Hij heeft zich bevrijd van de angsten en illusies, de slavernij waartoe iedere sterveling is veroordeeld. Als de logische consequentie van zijn vrijheid aanvaardt hij, 29 jaar oud en nog geen vier jaar nadat hij keizer is geworden, zijn vermoording door de samenzweerders onder leiding van het hoofd van de keizerlijke garde, Cassius Cherea.

Camus zag vrij snel hoe angstig precies zijn 'Caligula' spoorde met de nazi-barbarij en herschreef zijn stuk. De Cherea uit de eerste versie voelt zich verwant met het wereldbeeld van de keizer, en hij doet slechts mee aan de samenzwering omdat Caligula 'schadelijk' is voor Rome. In de latere versies is hij de tirannendoder, omdat de gerechtigheid dat van hem eist. Als toeschouwer van deze eerste versie vraag je je dan ook ballorig af of de 'thanatische zinnelijkheid' van deze Caligula en zijn gewentel in eenzaamheid en wanhoop nog iets interessants te bieden heeft.

De voorstelling geeft daar vreemd genoeg geen antwoord op. Decorontwerper Jan Versweyveld heeft het lege toneelhuis vol gezet met high tech-apparatuur. Caligula spreekt vaak tegen zijn spiegelbeeld in de (door Camus voorgeschreven) spiegel, maar tegelijk zien wij dan een close-up van zijn gezicht op een groot videoscherm. De senatoren spreken tegenover een videocamera, en een hele batterij toestellen op het voorplan laat ons hun gezichten zien. Als nieuws dat heet van de naald wordt gebracht, volgt een cameraman Caligula over het toneel. Iedereen heeft een zendmicrofoon. Het geeft de moeizame filosofische gedachtenlijnen ook nog eens het gedateerde karakter van de toneel-documentaire van de jaren zeventig.

Temidden van zo veel afstand scheppende factoren wordt het acteren er beslist niet eenvoudiger op. De tranen en de slierten snot van Steven van Watermeulen als Caligula zijn prachtig, zijn wrede en boosaardige opmerkingen zijn dat ook, en toch blijft hij meer de maanzieke keizer die Suetonius in hem zag dan de 'absurde mens' die Camus voor ogen had. Ook zijn vrouw Caesonia (Katelijne Damen) lijkt meer een gevaarlijke gek onder haar hoede te hebben dan dat zij deelt in zijn ultieme zoektocht naar de vrijheid. Mark Rietman kreeg kennelijk van de regie een zo heftige gebarentaal opgelegd in zijn grote twistgesprek met Caligula, dat ik daar vol onbegrip naar zat te kijken. Ook Bart Slegers als de hapjes in een magnetron opwarmende vertrouweling van Caligula komt niet echt los van zijn schematische aanwezigheid bij Camus. Wie dat wel lukt, is de zeer jonge Scipio van Ramsey Nasr. Hij haat Caligula, die zijn vader heeft vermoord, en bemint met een zuivere onschuld de 'idee' Caligula. Het klinkt heel ranzig, dat is het wellicht ook, maar het geeft de handeling een spanning die verder te veel ontbreekt.

De confrontaties van de keizer met de senatoren vond ik tamelijk oubollig uitgewerkt, die met de oude patriciër van Henk van Ulsen voorop. Wel mooi, ook als verhaal, is de manier waarop Caligula de brave Mereia (Wim van den Heuvel) ombrengt. Van Hove heeft verder kans gezien in de wedstrijd van de dichters een aantal Nederlandse literatoren als Adriaan van Dis, Harry Mulisch en Hugo Claus zo gek (of ijdel?) te krijgen dat ze via de video meespelen als de dichtende idioten van het hof. De première ging gebukt onder het onafgebroken, voor Eindhoven traditioneel lijkende, gehoest van het publiek, waardoor alle stiltes werden stukgerocheld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden