theater

AMSTERDAM - In de absurdistische en apocalyptische komedie 'Hochzeit' dankt het absurdisme zijn inspiratie, zoals de schrijver Elias Canetti zelf opmerkte, aan dat van de Griekse komedieschrijver Aristophanes en van Georg Büchner. Het heeft tientallen jaren geduurd voordat het stuk werd opgevoerd; Canetti zelf zei met een gepast gevoel voor de waarde van zijn werk in de jaren zestig dat zijn toneelstukken de tijd twintig jaar vooruit waren.

Vlak voor zijn dood vorig jaar voerde hij nog gesprekken met de regisseur Christoph Marthaler, die het stuk dit voorjaar uitbracht bij het Deutsches Schauspielhaus in Hamburg. Het is een bij vlagen fascinerende enscenering geworden die vorige week twee avonden in het Holland Festival te gast was.

Het apocalyptische aspect van 'Hochzeit' (Huwelijksfeest) kun je direct verbinden met 'Die Blendung', de grote roman waar Canetti aan werkte in Wenen in het begin van de jaren dertig. In Nederland werd het werk bekend door de vertaling 'Het Martyrium' van Jacques Hamelink. Na de voltooiing van het manuscript (publikatie volgde pas in 1935) schreef hij de komedie 'Hochzeit'.

Zoals in 'Die Blendung' de sinoloog professor Kien zijn einde vindt in de vlammen van zijn door hem zelf aangestoken bibliotheek, vindt het bruiloftsfeest een einde in de aardbeving die het huis dat door de vader van de bruid, meesterarchitect Seegenreich, is gebouwd, in puin legt.

Ook de scènes die Canetti als de kern van het stuk beschouwde, verwijzen naar de roman. Deze spelen zich af in het appartement van de huismeester. Wie zou er bij het HF toch verantwoordelijk voor zijn dat het Oostenrijkse woord 'Hausbesorger' in het programma wordt vertaald met het niet bestaande woord 'huisbezorger'?

Franz Joseph Kokosch, de huismeester, leest zijn stervende vrouw het verhaal uit Richteren voor, hoe Simson in Gaza door de Filistijnen de ogen werden uitgestoken, hij spelen moet op het feest voor hun god Dagon, en hij de zuilen waar het huis op rust omver trekt en duizenden met zich in de dood meeneemt. De vrouw van Kokosch wil alsmaar wat zeggen, maar hij duwt haar telkens ruw terug op haar sterfbed en vervolgt zijn bijbellezing. Als het huis in elkaar stort, krijgt ze eindelijk gelegenheid haar opmerking te maken: 'Ik heb de bezem op zolder laten liggen'.

De vier en twintig personages van 'Hochzeit' zijn bijna allemaal hectisch op jacht naar elkaars bezit en lichaam. Marthaler heeft er nog één persoon aan toegevoegd, de butler op het feest, die als een engel des doods met zijn plastic serviesgoed tussen de gasten rondgaat, de peeskamertjes aan weerskanten van de feestzaal opendoet voor de telkens nieuw gevormde paren, en het lampje naast de deuren aanknipt. Tevens speelt hij de rol van de papegaai van de oude huiseigenares en heeft de slotzin van het stuk: 'Huis. Huis. Huis'.

In 'Hochzeit' kun je ook al aanzetten vinden van Canetti's grote essay 'Masse und Macht' tegen Nietzsche und Freud. De regie versterkt die associatie door werkelijk prachtige choreografieën te maken voor het ensemble. Soms bevriezen de acteurs en kijken toe bij de dialoog van twee hunner, dan weer is het toneelbeeld een rusteloos geheel van elk zijn eigen doelen nastrevend individu. Of ze zingen samen de psalm over het hijgend hert dat aan de jacht ontkomen is.

Grimmigheid

Sommige beelden blijven raadsels, zoals dat waarin de mannen hun broekspijpen tot boven hun knieën optrekken, of het ruiken aan elkaars vingers. Maar de voorstelling blijft je fascineren, vooral in de (wel erg lang doorgaande) dans van de vallende acteurs aan het slot. Waar Canetti's tekst ophoudt, ontstaat een grimmigheid in het woordloze beeld.

Dat is wel logisch. Het lied 'Schön ist die Jugendzeit' klinkt heel wat cynischer dan de zin die Canetti eens opving in een gesprek tussen twee oude vrouwen en die hij als de aanleiding voor zijn stuk zag. Hij geeft die zin aan de vrouw van de huismeester. De vloer van de feestzaal stort in. Karl, broer van de bruid, komt terecht in haar bed, omhelst haar en roept: 'Ik heb een vrouw!' En zij, met haar laatste adem, zegt: 'En toen heeft hij me op het altaar getrokken en me gekust en zó lief was hij.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden