theater

Tot en met 31 december in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag. Daarna in het hele land.

Het is niet moeilijk in te zien waarom de 'Ion' zo stiefmoederlijk door de geschiedenis is bedeeld. In de eerste plaats is het geen tragedie. En Euripides is voor ons nu eenmaal een tragedie-schrijver. In de tweede plaats is de 'Ion' een patriottisch stuk: Ion is de zoon van de Atheense prinses Creusa (spreek uit Kré-oesa, maar schrijft u alstublieft niet de bizarre spelling die ze in Den Haag gebruiken: 'Kreöesa'). Creusa werd als zestienjarig meisje door de god Apollo ontmaagd; het kind dat werd geboren, legde zij uit schaamte te vondeling. Maar Apollo redde zijn zoon van een wisse dood en liet hem grootbrengen door zijn priesteres in Delphi. Nu, 14 of 15 jaar later, is de jongen tempelveger en wordt hij door de god met zijn moeder herenigd. Ion zal de stamvader worden van de Ioniërs, de Grieken van Attica (Athene), de Cycladen en Klein-aziatische steden als Efese en Milete.

De patriottische stukken ('De Smekelingen', 'De kinderen van Herakles') staan onderaan op ons Euripides-lijstje. Maar de 'Ion' is ook nog eens een komedie. Belangrijke elementen van de plot zijn: seksuele omgang tijdens een nachtelijk feest, de vondeling en de verwisseling van kinderen. Het zijn elementen die een eeuw na Euripides de elementen worden van de komedie, van Menander, en via de Latijnse komedie en de commedia dell'arte hun weg afleggen naar het moderne theater. Karaktertekening en briljante wendingen in de plot zijn de constanten van dit type drama.

Wij willen daar niet aan. Zo herschreef Goethe Euripides' komedie 'Iphigeneia bij de Tauriërs' tot een drama van een onuitstaanbare verhevenheid.

Het Nationale Toneel verdient de grootste lof hiermee, dat het de toon van de 'Ion' intact heeft gelaten: het is een de zinnen vervoerend spel geworden over waarheid en bedrog, met een als vliegende keep opererende Apollo, die alles uit de kast moet halen opdat er geen bloed gaat vloeien, en met een innemende Hylke van Sprundel als Ion, een snoepje van het naïeve jongetje, de 'neaniskos' uit de Atheense komedie.

Des te groter is mijn verbazing dat ik in mijn persmap een knipsel vind uit NRC Handelsblad van afgelopen vrijdag, waarin Willem-Jan Otten onder de titel 'Een lesje mensenkennis voor de goden' de 'Ion' toch weer tot een tragedie bombardeert met als centrale figuur Creusa, de vrouw die over haar vruchtbare periode heen is en nu in de categorie 'uit de belangstellingssfeer van mannen vallende vrouwen' terecht is gekomen. Wat een quatsch. Euripides belooft haar nota bene aan het slot bij monde van de godin Athena nog twee zonen uit haar huwelijk met echtgenoot Xuthus: ze is in het verhaal ook nog maar begin dertig. Waar komt die winderigheid en zelfoverschatting toch vandaan, dat iemand een idee in zijn kop neemt en dat schaamteloos bij de schrijver op diens bord legt? Erger: dat gepubliceerd krijgt, waarna het gezelschap de onzin uit gaat venten? 'Nooit zal Apollo begrijpen dat Euripides met deze romance eigenlijk een klacht heeft geschreven', zegt Otten. Laat ik hem geruststellen: om dat niet te begrijpen, hoef je geen Apollo te heten.

Terug naar de voorstelling. De Koninklijke Schouwburg gaat voor twee jaar dicht en de 'Ion' is de laatste productie daar. De zaal is al bijna weggebroken. Rien Bekkers heeft een mooi kitscherig beschilderde tegelvloer in de zaal gelegd, waar een klein aantal toeschouwers nog omheen kan zitten. De plaats van handeling is het orakel van Delphi: Apollo's altaren worden gevormd door wel een meter grote gipsen mond, oor, neus en oog. De wand van het heiligdom draait donderend weg als Athena haar opwachting komt maken als 'dea ex machina', een hilarische Pim Lambeau.

De bewerking van Ger Thijs zelf van de tekst lijkt natuurlijk nergens op, als je die legt naast de metrische vers- en strofenbouw van de dichter. Het is een goedbekkend proza-blijspel geworden; maar vanwege de bijzondere aard van het stuk vergeef ik het hem. Het koor, gevormd door Mijs Heesen, Ingrid van der Lecq en Lidewij Bonus werd door hem teruggebracht tot grappig rondfladderende slavinnetjes van de koningin.

De laatste wordt gespeeld door Anne-Wil Blankers. Helaas ging zij (en de regie) er van uit dat ze een boze, oude vrouw moest spelen en niet de opstandige jonge moeder die zoveel innemende eigenschappen deelt met haar zoon. De voortreffelijke actrice die Blankers is, had dat ook zeker, ondanks haar leeftijd, gekund. Maar de knoppen stonden verkeerd. In de scène met een prachtige Elisabeth Hoijtink als de oude dienares, die Ion wel eens even van kant zal maken, omdat Apollo heeft gezegd dat hij de zoon van Xuthus is, duikelde de voorstelling ineens in een dip voor twee oude tangen. Doodzonde.

Gelukkig trok Esgo Heil met zijn bodeverhaal over Apollo's strapatsen de handeling weer gloedvol uit het slop.

Roelant Radier als Xuthus, een guitige Joke Last als de priesteres en Herman Frank als de god Hermes completeren de cast. Het is uitstekend, lichtvoetig ensemble-spel geworden met Van Sprundel als stralend middelpunt, zoals Euripides het ook bedoeld heeft.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden