Theatervoorstelling laat zien hoe radio de genocide in Rwanda aanjoeg

In 'Hate Radio' bootsen Rwandese acteurs de radiouitzendingen na die bijdroegen aan de massaslachtingen in hun land. Wreed racisme in een ontspannen sfeer.

Nancy Nkusi (26) had de genocide achter zich gelaten. De actrice ontvluchtte haar geboorteland Rwanda met haar ouders op haar achtste, toen de volkerenmoord al was begonnen. Ze herinnert zich weinig van die tijd. Ja, de stress en de chaos van de oorlog. Maar lijken of bloed heeft ze niet gezien. Nkusi groeide op in België. Ver weg van de ellende in Oost-Afrika. Boeken of films over haar geboorteland, zoals de kaskraker 'Hotel Rwanda' wilde ze niet zien.

In het gezin Nkusi werd niet gesproken over de genocide. De jonge Nancy vroeg natuurlijk ook niet naar die gruwelijke, zeer zorgvuldig georganiseerde massamoord in 1994. Toen werden in honderd dagen tijd ruim 800.000 Tutsi's en gematigde Hutu's vermoord.

Nkusi heeft in België onlangs een opleiding tot actrice afgerond. Maar, alsof haar verleden haar achtervolgt, haar eerste rol als professioneel actrice kreeg ze in een stuk over de Rwandese genocide. Het was hoog tijd om de confrontatie met haar verleden aan te gaan. Achttien jaar na de volkerenmoord speelt ze in de voorstelling Hate Radio de Rwandese radiopresentatrice, Valérie Beremiki, die nu een levenslange gevangenisstraf uitzit voor het aanzetten tot moord tijdens haar uitzendingen.

Hate Radio, te zien op het festival Noorderzon in Groningen, laat zien hoe de slachtingen in Rwanda werden aangejaagd door de staatsgefinancierde radiozender Radio Télévision Libre des Mille Collines (RTLM). Deze populaire pop- en sportzender voerde een ware haatcampagne aan de vooravond van de genocide. Opruiende racistische commentaren - Tutsi's werden aangeduid als 'kakkerlakken' - en haatzaaiende politieke analyses moesten Hutu's doen inzien dat Tutsi's de bron van alle problemen waren in Rwanda. In Hate Radio, gespeeld door Rwandese acteurs, wordt een uitzending van RTLM nauwkeurig nagebootst.

Het stuk is van het Duitse theatergezelschap International Institute for Political Murder (IIPM), dat bekendstaat om het reconstrueren en herensceneren van politieke moorden. Zoals in het stuk 'Die letzten Tage der Ceausescus', over de executie van de Roemeense ex-dictator en zijn vrouw. De reden: de Roemeense democratie begon met een moord.

"We hebben ons voor Hate Radio gebaseerd op gesprekken in de gevangenis met veroordeelde radiomakers, zoals Valérie Beremiki, en op 1200 pagina's transcripten van het Rwanda-tribunaal in Arusha, Tanzania", vertelt regisseur Jens Dietrich. "Zo kregen we een goed beeld van hoe die uitzendingen tot stand kwamen en wat de sfeer was." En wat bleek? De sfeer was gemoedelijk, lollig zelfs. Op foto's van de voorstelling, die al is opgevoerd in de Rwandese hoofdstad Kigali, staan de flessen Primus, een populair biermerk in Oost-Afrika, op tafel tijdens de uitzending. Er werd gerookt, gegrapt. Altijd ten koste van de Tutsi's natuurlijk. De racistische opmerkingen werden afgewisseld met hippe muziek en ander vermaak. Dietrich: "Het laat zien hoe er tegen een vrij onschuldige achtergrond racistische propaganda kon worden verspreid. De toeschouwers maken de uitzending echt mee en zullen aan den lijve ondervinden hoe zoiets je kan beïnvloeden. Het is niet onze bedoeling schuldigen aan te wijzen. Wij willen alleen een discussie creëren onder alle Rwandezen. Over de genocide wordt namelijk nog steeds niet gepraat."

Na de voorstelling in Kigali gebeurde dat wel. Urenlang. "Eerst was het erg stil, maar daarna stelde iedereen vragen aan ons en begon daarna met elkaar te praten", vertelt actrice Nancy Nkusi. "Alsof ze opgelucht waren dat het eindelijk kon."

Op de vraag van welke etniciteit de acteurs in Hate Radio zijn, Hutu of Tutsi, wil zowel Dietrich als Nkusi geen antwoord geven. President Paul Kagame, die weliswaar een door Tutsi's gedomineerde regering leidt en ervan wordt beschuldigd Tutsi-rebellen in Oost-Congo te ondersteunen, heeft het onderscheid tussen Hutu's en Tutsi's verboden. Om niet de indruk te wekken dat Hate Radio een anti-Hutu voorstelling is, zegt Dietrich uiteindelijk dat er een Hutu-acteur meespeelt wiens broer een génocidaire (dader) is. "Hij is ook komen kijken."

17 t/m 19 augustus tijdens Noorderzon om 19.30 in het Grand Theatre, entree €15. Taal Kinyarwanda en Frans, boventiteling Nederlands.

Haat-dj aangeklaagd
Na de Rwandese genocide is ook elders in Afrika radio ingezet om de bevolking op te hitsen. De Keniaanse radiomaker Joshua Arap Sang wordt er door het Internationaal Strafhof in Den Haag van verdacht een aandeel te hebben in het verkiezingsgeweld van 2007-2008. Hij zouhebben opgeroepen tot geweld tegen de Kikuyu-bevolking.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden