Theatermarathon / Onzichtbaar bungelt het blok boven je hoofd

In een marathonvoorstelling van een half etmaal speelt toneelgroep de Appel vanaf zondag 'Tantalus'. De Britse toneelschrijver John Barton bewerkte de Trojaanse Oorlog tot een hedendaagse soap. Guus van Geffen is verantwoordelijk voor het toneelbeeld. Hoe presenteer je een voorgeschreven 'barre plek' of 'een lege ruimte'?

Het boven Tantalus' nakomelingen bungelende rotsblok, daar kon licht- en decorontwerper Guus van Geffen moeilijk omheen. Maar dan: moest het blok letterlijk bungelen? Als penduleslinger die en passant ook het verstrijken van tijd zou symboliseren? Of volstrekt abstract, misschien zelfs wel afwezig? Hing het blok niet boven het hele Huis van de Atriden, van heel mythisch Troje en daaromtrent? Of nog ruimer: hangen niet elk mens van alle tijden moeilijkheden of ontberingen boven het hoofd? En hoe ziet dat er dan theatraal uit?

Met de eerste regieaanwijzing uit de negen verhalen (plus proloog en epiloog) kreeg Van Geffen het al voor de kiezen. 'Een barre plek'. En: 'Een lege ruimte' schrijft het script voor. Het koor is nog maar amper begonnen of de eerste twist weerklinkt al: ,,Sommigen zeggen dat alles begon in de oceaan die de wereld omsluit. Je bent gek. Alles begon met het licht. Iedereen weet dat. Met een felle gloed, ja. Een vuurbal uit het niets. Met daarin moeder aarde en de goden. Onzin. Het begon met Eris. Zij steeg naakt op uit de Chaos. Sommigen zeggen: uit de Chaos is de Harmonie geboren.''

Koning Tantalus, zoon van Zeus, steelt nectar en ambrozijn van de goden, verkwanselt hun vertrouwde gesprekken, en zet om te zien of de goden wel zo wijs zijn als die zeggen te zijn, hen zijn gevierendeelde zoon Pelops als maaltijd voor.

De goden straffen en kwellen Tantalus door hem in de onderwereld eeuwig honger en dorst te laten lijden. Het water van een meer staat hem aan de lippen, maar drinken kan hij niet; vers fruit hangt boven Tantalus' hoofd, maar de takken wijken zodra hij dat plukken wil.

Zeus strekt zijn godenvloek tot ver over Tantalus' nageslacht uit: ,,Luister en wees bevreesd, kinderen van Tantalus, schepselen van de aarde. Boven uw hoofd hang ik (aan touwen uit de hemel) een rotsblok op. En nooit zullen jullie weten in welk seizoen, in welk jaar, op welke dag, ik of iemand anders, die touwen los zal maken.''

In de foyer van Appeltheater hangen stambomen van het koningshuis van Troje, van het Huis van Tantalus, van het Huis van Peleus en citaten van dramaschrijver Barton: 'Who is to blame? What is the truth of it? Could it be otherwise?'

Grote en eeuwige vragen, maar Guus van Geffen heeft tot aan de première nog wat anders aan zijn hoofd: hoe houdt hij het Appeltheater twaalf uur lang in Trojaanse toonzetting zonder dat het decor de toeschouwers gaat vervelen en zonder dat hij de aandacht op de acteurs afleidt?

,,Allicht is de tekst van belang, maar ook de tekst áchter de tekst. Beeld en spel moet hun plek krijgen, en in balans komen. Soms is het belangrijker om uit te vinden wat je niet wilt, dan wat wel. Ja, dat rotsblok, dat boven je hoofd hangt, dat staat niet voor een eenduidig antwoord. Voor de een is het de angst dat je kind onder de tram komt, voor de ander geldzorg of verlies van een baan. We hebben even gedacht buiten het Appeltheater een hijskraan met hangend betonblok neer te zetten. Maar dan maak je hooguit een statement, dan hoef je het stuk niet meer te spelen.''

,,Er is geen letterlijk rotsblok in de voorstelling. De huivering dat er doorlopend onheil boven je hoofd hangt, zit in de houten cirkel. Die kan, met toneellampen rondom, dalen en stijgen. Het kan een ronde gevangenis zijn, een met bloed verzonken plek, 'een lege ruimte' of een rechtszaal zijn die er dan weer niet als rechtbank uit moet zien. Het moet niet expliciet zijn: hoe maak ik een rechtbank zonder dat die op een echte rechtbank lijkt.''

Twee jaar geleden vroeg artistiek Appel-leider Aus Greidanus aan Guus van Geffen of hij het toneelbeeld van de Trojaanse marathon wilde verzorgen. Van Geffen wist nog niks van het stuk, maar zegde meteen toe: ,,Zo'n marathon maak je maar één keer in je leven.''

Hij begon te lezen, en viel meteen voor de lichtheid en humor in Bartons taal. ,,Het had niet de zwaarte die je bij een Griekse tragedie zou verwachten.'' Hij herkende meteen een langslepende familiegeschiedenis, een koningsdrama van Shakespeare. En daar rezen de eerste vragen al: met hoeveel acteurs gaan we dit spelen? In welke ruimte? Met hoeveel attributen? Hij koos voor een klassieke odeon-opstelling met oplopende tribune, niet zozeer omdat het om Griekse vertellingen gaat, maar omdat een piste-vorm met gewenste speelstijlen en met Appel-traditie te maken heeft. En er moesten simpelweg veel toeschouwers (400) per voorstelling in kunnen.

Van Geffen begon associatief te denken: hij verlangde naar zwevende vloeren, alsof de spelers op een schil zouden komen te staan. Ruggespraak met technici leerde dat dan een groot gat in de grond gemaakt zou moeten worden. Aangezien onder de Appelzaal fijn duinzand sluimert, zou het hele gat, als bij een bouwstellage, moeten worden afgedamd. Te ingrijpend.

Waarom, opperde een technicus, gaan we niet omhoog in plaats van naar beneden? Zo gezegd, zo gedaan. Van Geffen rangschikte, wikte en herschikte met kartonnen maquettes, en vond de zekere geheimzinnigheid die hij zocht: eenmaal binnen ziet de toeschouwer niet meer wat gelijkvloers is.

Van Geffen: ,,Alles wat je bedenkt moet niet iets anders lijken. Een trap moet een trap zijn, en geen decortrap. Als je ziet dat het een getimmerd trapje is, wat het natuurlijk ook is, klopt het niet. Dezelfde trap moet verschillende gedaantes kunnen aannemen. Je moet in atmosferen zien te denken waarin het publiek zich geen vragen over het decor stelt, en waarin de personages zich thuis moeten voelen.''

Tijdens zijn samenwerking met toneelgezelschap De Trust ontwierp hij voor 'Drie zusters' een decor met zeshonderd requisieten. Nog steeds tot zijn voldoening roemde iedereen het sobere toneelbeeld, terwijl niemand wilde geloven dat er desalniettemin zeshonderd attributen meedoen. ,,Bij Tsjechov moet een trap een bepaalde vorm en stijl hebben: dat moet een trap met loper en leuning zijn.''

Ook 'Tantalus' kreeg een trap, een dubbele, in vier richtingen naar de bovenwereld oplopend met Griekse, door miljoenen mensenvoeten afgesleten treden. Van Geffen kijkt verbaasd op als je zegt dat die betegelde trappen je in één oogopslag op een Grieks eiland doen belanden. ,,Er is niks Grieks aan die trap! Die trap komt uit Cuba! In Havana is driekwart wat je ziet kapot en afgetrapt. Maar onder dat kapotte bestaat een rijkdom aan kleuren, waar Amerikaanse auto's als vlaggenschepen doorheen laveren. Het is geen kitsch, en toch schuurt er iets. Eerst had ik de Tantalustrap tamelijk hermetisch gemaakt, maar via mijn herinnering aan Cuba bedacht ik dat er iets moet schuren, de trap moet wat in je oogblik wrijven.''

Een schikking van attribuut of houding dient zich in talrijke gedaantes aan. Soms ziet hij in de repetitieruimte een acteur op een bepaalde manier zitten, die hem aan een Fellini-film herinnert. Opeens weet hij dan dat hij geen stoel, maar een lullig krukje nodig heeft dat de voor het personage benodigde eenzaamheid versterkt.

Gaandeweg de voorbereidingen ziet hij als grootste probleem de duur.

,,De duur van alles, niet alleen van de voorstelling zelf. We zitten in de montagefase, maar het duurt nu al vijf maanden. Ik heb nog nooit zoiets langs gedaan. We zitten op het goede spoor, maar zijn er nog niet.''

,,De laatste zorg is om het ritme in de voorstelling te krijgen. Allemaal zijn we moe, maar een stratenmaker die klaar is, is ook moe. Vooral als het een lange straat was.''

'Tantalus' onder regie van Aus Greidanus bij De Appel in het Scheveningse Appeltheater aan Duinstraat 6.
T/m 30 mei. Op woensdag, zaterdag en zondag. 070-3502200.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden