Theatermakers houden Europa tegen het licht

Holland Festival Europa: het centrum van beschaving en moderne welvaart; van vrede, veiligheid, democratie en goede omgangsvormen. Zo willen we er als genoegzame burgers graag tegenaan kijken. Drie theatervoorstellingen op het Holland Festival bevragen dit positieve beeld van het naoorlogse Europa.

The Dark Ages

Oorlog behoort niet tot een barbaars verleden

Sudbin Music heeft een kleine hulporganisatie in een rommelig kantoortje. Van daaruit helpt hij nabestaanden hun geliefden terug te vinden die tijdens de Joegoslavische burgeroorlog zijn verdwenen in een massagraf. Ook zijn vader werd afgevoerd door een Servische militie en pas jaren later dood teruggevonden. Op Music' kantoortje zitten ook Vedrana Seksan en Sanja Mitrovic. Seksan vertelt hoe zij in het belegerde Sarajevo net ontkwam aan het beruchte Servische bombardement van de markt. De jonge Servische Mitrovic maakte nog het laatste staartje van Tito's bewind mee en was later getuige van de Navo-bombardementen op Belgrado. Zij en de andere tieners grepen die momenten aan voor feestjes: elk moment kon toch je laatste zijn, dus dan maar feestend de lucht in.

Mitrovic, Seksan en Music zijn drie van de acteurs van 'The Dark Ages', de voorstelling van de Zwitserse regisseur Milo Rau die dit jaar op het Holland Festival te zien is. Het is een theatrale documentaire waarin de waargebeurde levensverhalen van verschillende Europeanen door henzelf aan het publiek worden verteld vanuit het kantoortje van Music.

De rode draad van die verhalen is de grotere Europese geschiedenis die op de een of andere manier heeft ingegrepen in hun eigen persoonlijke leven. Maar de voorstelling gaat ook over generaties. In elk verhaal speelt de vaderfiguur een belangrijke rol. "De vaders in 'The Dark Ages' zijn allemaal kapotgemaakt in een oorlog", vertelde Milo Rau eerder in Trouw. "Dat doet ook iets met hun kinderen. Voor mij is dat een metafoor voor de vraag welke samenleving we aan onze kinderen achterlaten."

'The Dark Ages' toont vooral ook hoe relatief kort de periode van vrede is die we als Europeanen als de normale staat van zijn beschouwen. Hoewel we oorlogen als iets uit een donker en barbaars verleden zijn gaan beschouwen, tonen de verhalen van Seksan, Mitrovic en Music aan hoe kort geleden het nog maar geleden is dat ook op Europees grondgebied genocide en gruwelijke bombardementen plaatsvonden.

Dat al die verhalen tegelijkertijd op hetzelfde toneel worden verteld, stemt tegelijkertijd hoopvol en mismoedig. De acteurs vertellen hun verhalen, terwijl de anderen - met wie zij een aantal jaren geleden nog op voet van oorlog leefden - met aandacht naar hen luisteren. Er is dus wel degelijk solidariteit mogelijk tussen verschillende bevolkingsgroepen, zolang we de ander als individu blijven zien. Maar de verhalen tonen ook aan hoe makkelijk dat laagje solidariteit kan verdwijnen. Seksan vertelt hoe haar broertje gewond raakte door een scherpschutter. En dat als ze op dat moment een Serviër was tegengekomen in staat was geweest hem te doden. De donkere kant van de geschiedenis had van haar op dat moment een potentiële moordenaar gemaakt.

Die Stunde da wir nichts von einander wussten

Of we willen of niet, Europa verandert

Een ondiep vaalgrijs toneel. Heren, in unigrijs, haasten zich van rechts naar links. Vanuit de andere richting beweegt een oude man zich moeizaam langs de achterwand. Niemand bekommert zich om hem. Geen blik zelfs. Het beeld doet denken aan de versie van 'De kersentuin' van Johan Simons. Met personages die zich, volkomen langs elkaar heen, over een superondiep podium worstelden.

Het is niet de enige keer, dat 'Die Stunde da wir nichts von einander wussten' door het Hamburgse Thalia Theater associaties oproept met andere voorstellingen en theatermakers. Het is een caleidoscoop aan stijlen, citaten, beelden, beweging, muziek, zang en dans, die je niet alleen door het veranderende Europa van nu loodst, inclusief zijn religieuze historie, maar ook langs theatergenres en -ontwikkelingen.

Het eclectische gehalte is hoog en zet als vanzelf de huidige grensoverschrijdende bewegingen in een breder perspectief. In het verlengde daarvan de universele kracht van en onderlinge beïnvloeding door de kunst, hier met name de theaterkunst, omarmend. Zonder dat er één woord wordt gesproken.

Het Estlandse regieduo Tiit Ojasoo & Ene-Liis Semper, bekend om zijn politiek-theatrale engagement, kreeg van auteur Peter Handke toestemming om zijn stuk, dat enkel uit regieaanwijzingen bestaat, aan te vullen met eigen scènes. Om de actualiteit erin te kunnen betrekken.

In een adembenemend tempo rollen scènes en beelden voorbij. Over het effect van migranten en vluchtelingen, over de Europese identiteit, over arm en rijk, over oud versus jong, over vrije seks, over islam en christendom, over romantiek in een gedigitaliseerde maatschappij, over zwart en blank, over de macht van de economie.

Dat gebeurt niet letterlijk. De associatieve manier van theatermaken geeft de toeschouwer alle ruimte voor een persoonlijke beleving en een eigen verhaal. Qua vorm sterk verwant aan 'Murmel murmel', een voorstelling van de Berlijnse Volksbühne, twee jaar geleden in Amsterdam, die als een weerlicht door de hele theatergeschiedenis schoot met niet meer tekst dan dat woordje murmel.

Op zeker moment schuift de achterwand naar achteren. De straat wordt een plein. Het grijs krijgt alle tinten van de regenboog. Zoals er, met het openen van de landsgrenzen, meer kleur in het Europese straatbeeld is gekomen. Ook van ver daarbuiten.

Soms herken je iets van de teneur in 'Unterwerfung' door Deutsches Schauspielhaus Hamburg (eerder dit jaar in Amsterdam), naar Houellebecqs roman 'Soumission', waarin een westerse intellectueel zich door de islam laat inpakken. Zonder echter Houellebecqs cynisme. Eerder met een ironisch gevoel voor drama, waar bijvoorbeeld moslima's en een vliegtuigcrew elkaars gedaante aannemen.

Sommige beelden keren terug. Zoals de zich naar hun werk reppende mannen in het grijs, zonder oog voor de buitenwereld. Intussen lopen Aziatische toeristen in Hamburg-T-shirts rond, is de riksja een westerse fietstaxi, ogen kerstbomen als ingepakte rollades, verandert de wand in een klaagmuur met een Allah-aanroeping als subtiele tegenvoeter. En roepen bijbelse of tot bijna stills vertraagde taferelen de magische wereld van de Amerikaanse performer Robert Wilson op.

Of we willen of niet, Europa verandert, laat Thalia zien. Semper & Ojasoos kijk daarop is even sociaal als theatraal. In een spektakel met ruim twintig acteurs en een groot koor.

De Franse Revolutie is een beweging geweest waar we veel aan te danken hebben: het begin van de moderne democratie; gelijkheid, vrijheid en broederschap; het einde van het absolutisme. De mannen en vrouwen die de Assemblée Nationale - het eerste Franse parlement - tot stand brachten en de eerste grondwet formuleerden, schreven geschiedenis van de belangrijkste soort. Wat gebeurt er als je die heroïsche fase op het toneel zet?

Ça ira (1) Fin de Louis

Terug naar het begin van de moderne democratie

De Franse theatermaker Joël Pommerat deed dat heel letterlijk. Hij nam de notulen van de vergaderingen van de Assemblée Nationale erbij en liet acteurs de rollen van de deelnemers spelen en hun teksten uitspreken. In hedendaagse kostuums.

En dan gebeurt er iets geks. Die politici, die vol vuur hun heilige principes - gelijkheid, vrijheid en broederschap - bediscussiëren, zijn eigenlijk belachelijk. Hun heftige discussies (het spuug vliegt door de lucht), hun politieke spelletjes, het vliegen afvangen: het lijkt de Tweede Kamer tijdens het wekelijkse vragenuur wel! Denken ze dat dit belangrijk is? En terwijl zij zich druk maken over een juiste formulering of de volgorde van sprekers, vindt buiten de revolutie plaats: de Bastille wordt bestormd, de koning gevangengenomen en mensen komen om van de honger.

Meer dan vier uur duurt het stuk. En het is geen moment vervelend. Ademloos luistert het publiek naar dat steekspel van woorden dat zo modern aandoet.

Pommerat laat aan de hand van de historische werkelijkheid zien hoe processen verlopen, soms zelfs uit de hand lopen. Staan de vertegenwoordigers van de burgers eerst nog lijnrecht tegenover adel en kerk, binnen de kortste keren ontstaan allerlei fracties met hun eigen eisenpakket. En terwijl de bewoners van Parijs het water aan de lippen staat, graven de parlementariërs zich steeds verder in, in een oerwoud van principes, juiste definities, nieuwe eisen, beschuldigingen over en weer.

En toch is dit het begin van onze moderne democratie; toch brachten deze mensen vrijheid, gelijkheid en broederschap tot stand. Het is dan ook onterecht om te denken dat Pommerat de spot drijft met deze parlementariërs. Integendeel, hij respecteert en bewondert hen zeer, vertelt hij na een enthousiast ontvangen opvoering in Luxemburg.

"Ik bekritiseer het systeem, niet de mensen. Politieke vraagstukken zijn zeer gecompliceerd. Mensen geven de verantwoordelijkheid ervoor graag uit handen. Ik voel veel sympathie voor de mensen die de politieke verantwoordelijkheid op zich nemen.

"Maar die verantwoordelijkheid ontaardt al snel in politieke macht. Dat probleem zien we nu nog steeds. Het zou volgens mij helpen als er in de samenleving een grotere collectieve verantwoordelijkheid voor politiek zou bestaan."

Pommerat kent geen beter systeem dan de democratie, maar constateert wel dat het een moeilijk systeem is met tal van valkuilen. "Democratie is niet 'af', zodra het is geïnstalleerd. Dat zie je heel goed aan de beginfase van de Assemblée Nationale. Daarom heb ik de historische teksten genomen. Ik hoefde niets te fantaseren. Ik wilde gewoon laten zien hoe de gebeurtenissen zich ontrolden.

"Maar de vragen en problemen van toen gelden nog steeds. Kijk maar naar de Nuit Debout in Frankrijk. Vandaar de moderne kostuums. Deze geschiedenis is niet afgesloten, maar springlevend."

Programma Holland Festival

De 69ste editie van het Holland Festival, dat van 4 tot en met 26 juni duurt, heeft behalve Europa als speerpunten de Rotterdamse theatergroep Wunderbaum, de Oostenrijkse componiste Olga Neuwirth en het Kronos Quartet. Andere bijzondere voorstellingen om naar uit te kijken: Theatre of the World (de nieuwe opera van Louis Andriessen), het optreden van het Syrian National Orchestra for Arabic Music en The Holland Festival Proms.

Info: www.hollandfestival.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden