Theater Natuur krijgt zijn spelers terug

In de Roemeense Donaudelta probeert Rewilding Europe de wildernis terug te brengen, samen met de bevolking ter plaatse. Die wist niet dat je van een reservaat ook kunt leven.

Costel Canareica tikt met een stok op de kont van zijn paard, en leidt zijn wagen vol westerse toeristen door de bossen van Letea, diep in de Roemeense Donau-delta. De Zwarte Zee heeft hier in een ver verleden duinen neergelegd met kale toppen. In de vruchtbare dalen kon zich bos ontwikkelen, met beuken, wilde populieren, en eiken van soms wel achthonderd jaar oud.

Canareica, een Oekraïner van een jaar of vijftig, woont verderop in het dorp. Van de 3000 inwoners van Letea zijn er nog maar 300 over - de meesten zijn vertrokken naar steden als Tulcea of Constanta net buiten de delta. Veel van de helblauwe houten huisjes zijn dichtgetimmerd. De achterblijvers moeten het doen zonder stromend water, zonder elektriciteit en zonder gas. Tandarts of dokter zijn op een dagreis afstand.

De bewoners zouden in Nederlands Drenthe 'keuterboeren' worden genoemd. Ze leven van de gewassen die ze rond hun huisje verbouwen, houden kippen en soms een geit, en als ze uit de Donau een snoek weten te vissen, bakken de vrouwen die boven een houtvuur. Canareica heeft geluk vandaag. Het rondje met de toeristen levert hem tien euro per persoon op, al moet hij daarvan vier euro afstaan aan het Donaudelta Reservaat. Mocht het toerisme ooit aanslaan, dan zouden hij en zijn gezin daar goed van kunnen leven.

De boerenwagen slingert over het zandpad, en soms houdt Canareica even halt, om zijn publiek op de lianen te wijzen, of stilletjes naar de vogels te luisteren. En juist op het moment dat zijn stok weer in de lucht gaat, klinkt het scherpe geluid van een bromfiets die de kar van achteren nadert. Een jongen uit de buurt, met zijn meisje achterop, wil passeren. "Ben je gek geworden!?" haalt Canareica uit. "Je mag hier helemaal niet met een bromfiets komen. Omdraaien en wegwezen!" Als de jongen een staart had gehad, zat-ie nu tussen zijn benen.

Het voorval is klein, maar groot in betekenis. Precies zo ziet de internationale organisatie Rewilding Europe het beheer van natuur in de ontvolkte gebieden van Europa voor zich. "De lokale gemeenschappen aan de randen van deze regio's moeten de verantwoordelijkheid krijgen voor het beheer van nieuwe wildernisreservaten die op de verlaten gronden worden ontwikkeld", legt de Cristian Mitetelu uit, die in Roemenië voor Rewilding Europe werkt. "De plaatselijke bevolking kan met kleinschalig toerisme naar die wildernis een prima boterham verdienen, maar om dat gebied kwaliteit te geven, moet er goed voor worden gezorgd. Die twee gaan hand in hand."

Leegloop
In 2015 leven vier van de vijf Europeanen in een stedelijke omgeving. Jongeren blijven niet langer op het platteland hangen, en dénken er niet over het boerenbedrijf van hun ouders over te nemen. Die enorme leegloop heeft tot gevolg dat in 2030 zo'n 12 tot 18 miljoen hectare land in Europa is verlaten. Omdat ook het vee is verdwenen, dreigen veel gebieden helemaal dicht te groeien, terwijl vijftig procent van de plant- en diersoorten een half open landschap nodig heeft. Omdat in andere gebieden de landbouw juist intensiveert, kan de combinatie van die ontwikkelingen tot een forse verslechtering van de biodiversiteit leiden.

Rewilding Europe wil van de nood - ontvolking - een deugd maken, en in tien jaar tijd in een aantal verlaten delen van Europa tien wildernisgebieden ontwikkelen die uitgroeien tot een omvang van minstens 100.000 hectare. In die gebieden, die een voorbeeldfunctie krijgen voor andere gebieden in Europa, moet weer ruimte komen voor wat Frans Schepers 'natuurlijke processen' noemt. De algemeen- directeur van Rewilding Europe schetst dat niet de mens het landschap actief beheert, maar dat de natuur zich zoveel mogelijk zelf reguleert. Daarin is ruimte voor de 'iconische soorten' van de Europese natuur, van zeearend tot bruine beer, van zwarte ooievaar tot wolf en lynx. Stuk voor stuk soorten die de afgelopen decennia al vanwege Europese beschermingsmaatregelen fors in aantallen zijn toegenomen, soms wel met 400 procent. "In combinatie met grazers als herten, wilde paarden en wisenten krijgt Theater Natuur in ons plan haar spelers terug", zegt Schepers.

Het ingrijpen van de mens moet volgens hem in deze gebieden minimaal zijn. "Juist de gebeurtenissen waarvoor de mens angst heeft, vormen het natuurlijke landschap. De werking van vuur, storm, overstromingen, plagen, droogte, sneeuw en ijs maken onderdeel uit van natuurlijke en dynamische processen waarvoor in Europa nauwelijks de ruimte is."

Met de herintroductie van roofdieren en grazers in zeer grote aaneengesloten gebieden slaat Schepers een paar vliegen in één klap. "De natuur krijgt haar ziel terug, en de soorten zorgen voor het openhouden en onderhoud van het landschap en het ecosysteem. Het natuurbeheer in deze gebieden wordt zo ook een stuk goedkoper. Er is op dit moment maar een financiële dekking van 18 procent als het gaat om de zwaar beschermde Europese Natura 2000-gebieden. Intensief natuurbeheer lijkt niet meer te betalen. In onze visie wél."

De natuur wordt in de visie van Rewilding Europe niet alleen meer gesubsidieerd door overheden, maar ook en vooral gefinancierd door een beperkt aantal toeristen met een ruim budget, die afkomen op een kwaliteitsnatuur met grote zoogdieren, volgens Schepers de 'berggorilla's van Europa'. Door van natuur een economische drager te maken, ontstaat duurzaam beheer dat niet langer afhankelijk is van politieke schermutselingen.

Safari
De tien wildernisgebieden zijn straks klaar voor wat Schepers wildlife-tourism noemt, of in goed Nederlands: safari in Europa. Want waarom zouden Europeanen nog naar een Amerikaans natuurpark reizen als de beer ook in de achtertuin is te zien?

De Donaudelta in Roemenië past met een omvang van 580.000 hectare (groter dan Gelderland) ruim binnen de definitie van 'mega-reservaat'. Met een strikt beschermde kern van 52.000 hectare en een buffer van nog eens 223.000 hectare vormen deze samen met een gebied dat een licht economische functie kent een wetland waarin volop plaats is voor dynamische processen. Ter vergelijking: de Nederlandse Biesbosch is 'slechts' 3600 hectare groot.

Hoewel een enorme dam net ten zuiden van het Servische Belgrado de stroming en de zandafzetting in de Donau sterk vermindert, neemt de 1000 kilometer verder gelegen delta nog steeds in omvang toe, en dat is een goed teken. De grootste drijvende rietbedden ter wereld zuiveren als enorme helofyten-filters het rivierwater, terwijl ze ook beschutting bieden aan 332 vogelsoorten. Enorme kolonies met duizenden pelikanen, lepelaars en zilverreigers liggen er verborgen.

Wie de enorme afstanden in dit wetland per boot aflegt, wordt urenlang getrakteerd op zwarte ibissen, buidelmeesjes, kwakken, duikelende scharrelaars en prachtig gekleurde en in Nederland zeer zeldzame bijeneters, in groten getale. Hoewel er nog wat verlaten eilanden ontpolderd moeten worden, en de zorg om stroperij blijft, heeft het ¿natte deel¿ van de delta genoeg potentie om topnatuur te blijven.

Rewilding Europe richt zich daarom vooral op de maritieme buitendelta, die droger is. De Zwarte Zee heeft de Donau hier met zandruggen voor een groot deel afgesloten, en op de arme gronden zijn wat dorpen gedrapeerd. In dit gebied kan volgens Rewilding Europe, samen met de bevolking, hoogwaardig toerisme worden ontwikkeld. De dorpjes Letea in het noorden en St. George, zuidelijk aan de monding van de Donau, vormen daarvoor de kern.

Levende wolf
Alexandra Panait, medewerkster van het Wereld Natuur Fonds in Roemenië en betrokken bij het project, vertelt op de rede van St. George dat het plan is om op de droge delen herten uit te zetten, en wilde paarden en runderen. Daar moet de bevolking nog aan wennen, omdat zij de dieren vooral als vee ziet. Uiteindelijk zal ook de wolf zich hier vestigen. "Wij proberen uit te leggen dat een levende wolf meer geld opbrengt dan een dode", zegt Panait. "Een levende blijft immers toeristen trekken." Zelf heeft ze zojuist onderzoek gedaan naar de vraag hoe de plaatselijke bevolking aankijkt tegen de herintroductie van bevers. "We gaan in totaal zestig bevers terug zetten in de kreken rond het dorp, die belangrijk zijn voor de waterhuishouding, maar ook een mogelijkheid bieden voor 'bevertoerisme'." Het grappige is, zegt ze, dat zo'n vijftig procent van de mensen positief staat tegenover de bever, vooral omdat ze de financiële voordelen zien. "Toch is het dier in deze streek een 'vergeten soort', terwijl overal in Roemenië plaatsnamen naar de 'castor' verwijzen en het Donau-gebied een uitgelezen territorium voor dit dier is."

In de samenwerking met de plaatselijke bevolking maakt Rewilding Europe opvallend genoeg gebruik van ervaringen die in het Afrikaanse Namibië en Kenia zijn opgedaan met natuurbeheer door lokale gemeenschappen. Die zijn eigenaar van hun gebied geworden of krijgen dit langdurig in bruikleen. Zij houden zelf de regie over het beheer, en ook over het kleinschalig toerisme dat hun 'wildernis' aantrekt. Op die manier houden zij de strikt commerciële partijen buiten de deur. Het geld dat met het toerisme wordt verdiend, komt ten goede aan het lokale samenwerkingsverband, of wordt geïnvesteerd in algemene voorzieningen als een dokterspost of gemeenschapshuis.

"Net als in andere Europese landen komt het er in Roemenië nu op aan om vertrouwen te wekken", zegt Frans Schepers. "De centrale overheid en de organisaties daaraan verbonden willen graag dat de wildernisnatuur de lokale economie kan steunen, en dit is een goede manier." Maar de mensen in de dorpen zijn óók wantrouwend . "Zij zijn altijd genegeerd als het om de Donau ging en ondervonden alleen de nadelen van natuurbescherming. Ze mochten dit niet en dat niet. Maar als zij zelf verantwoordelijk worden en ook de baten voelen, leven zij naast een prinses. Ze hoeft alleen maar wakker gekust te worden."

Verder lezen
Rewilding Europe is een initiatief van het Wereld Natuur Fonds, ARK Nature, Wild Wonders of Europe en Conservation Capital. De Nationale Postcodeloterij steunt het initiatief financieel. Meer informatie over de afzonderlijke projecten en foto's van dieren in het wild in Europa zijn te vinden op www.rewildingeurope.com

Eerdere artikelen over Rewilding Europe zijn via de Trouw-site terug te lezen: De beer is terug, kassa! tinyurl.com/qjohv92

Wat Europa van Afrika kan leren tinyurl.com/oqp7gak

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden