Theater komt eruit

L'art pour l'art, avant-garde, vergeet het maar. Theater wil betekenisvol zijn voor de samenleving.

TEKST SANDRA KOOKE

Den Haag worstelt met zijn demonstraties. Voor het Nationale Toneel, het theatergezelschap van de stad, is dat stof tot nadenken. Zou een voorstelling hierover zinvol zijn? "Vanochtend hebben we het erover gehad wat we zouden kunnen doen met de pro-IS- en Pro-Patriademonstraties in de stad," vertelt zakelijk directeur Walter Ligthart. "Ik denk niet aan toneel met een moslim en een Pro-Patria-aanhanger. Dat is te plat. We zouden iets willen maken dat verdieping van het vraagstuk biedt."

Of de voorstelling er echt gaat komen, is nog de vraag. Maar alleen al het gesprek erover is tekenend voor de wind die door het theater waait.

Buitenstaanders hebben geroepen dat toneel een 'elitaire linkse hobby' is, dat het maatschappelijk nut ervan twijfelachtig is. Dat is eigenlijk niet meer vol te houden, want veel theatergezelschappen kiezen ervoor een maatschappelijke rol te spelen. Het publiek wordt nadrukkelijk uitgenodigd en betrokken bij de voorstellingen.

undefined

Bejaarden

Een paar voorbeelden. Het Noord Nederlands Toneel zoekt momenteel 25 bejaarden van boven de 75, Het Zuidelijk Toneel zoekt twintigers en dertigers voor een onderzoek naar liefde. Tijdens de voorstelling 'Dantons dood' van Toneelgroep Amsterdam, eerder dit jaar, bewoonde een groep Amsterdammers het toneel. Regisseur Emke Idema liet het publiek zelf de voorstelling 'Rule' maken. Afgelopen weekend leerden 45 Groningse amateurs elkaar op het toneel kennen in een voorstelling op festival Noorderzon.

Niet alleen mag het publiek het toneel op, theatermakers stappen er ook vanaf, de samenleving in. Regisseur Marcel Osterop liep drie maanden mee op het stadhuis van Eindhoven voor een voorstelling over ambtenaren. Regisseur Casper Vandeputte ging met zijn acteurs meelopen op het Binnenhof voor de voorstelling 'Nieuwspoort'.

Dat is even wat anders dan een schouwburg waarin het publiek zich onzichtbaar en onhoorbaar moet houden om stilletjes te luisteren naar de onbereikbare acteurs op het toneel.

Theatergezelschappen willen van betekenis zijn in de samenleving, in het leven van hun bezoekers. "Eerst en vooral maken we mooi toneel. Maar theater is ook een spiegel voor de samenleving. Die rol hebben we bij het Nationale Toneel drie jaar geleden nadrukkelijk op ons genomen," zegt Walter Ligthart.

En daarom maakte het Nationale Toneel in maart van dit jaar samen met de Hoge Raad een voorstelling over de betekenis van Napoleon. NTJong, het jeugdgezelschap van het Nationale Toneel, trekt de wijken in om bij de tachtig nationaliteiten in Den Haag op een theatrale wijze verhalen uit de stad te verzamelen.

Ook bij Het Zuidelijk Toneel staat de samenleving centraal. Drie jonge regisseurs zijn gekoppeld aan een stad: Lucas de Man is stadskunstenaar van Den Bosch, Marcel Osterop is artist-in-residence in Eindhoven, Leen Braspenning is artiest-op-kot in Tilburg.

"Zij moeten verbinding gaan leggen met de stad," zegt zakelijk leider Eric Japenga. "Het Zuidelijk Toneel wil wortelen in de steden waar het speelt. Zodat we langer in een stad aanwezig zijn dan alleen tussen het moment van zaallicht uit en zaallicht aan. Daarom betrekken we groepen mensen bij de voorstellingen: amateurs bij Peer Gynt, drumbands bij Julius Caesar, jongvolwassenen bij Romeo en Julia."

undefined

Zappgedrag

Waar komt deze oriëntatie op de samenleving opeens vandaan? Is het een zoektocht naar meer publiek in een tijd van bezuinigingen en teruglopende bezoekersaantallen? Nee, zo plat is het niet, zeggen Ligthart en Japenga.

Japenga: "Het komt voort uit de staat van de samenleving. Die is, helaas, heel anders dan tien jaar geleden. We voelen dat de samenleving het theater juist nu nodig heeft. Door de individualisering en de sociale media is er extra behoefte aan live contact. Dat kan theater bieden. Door het zappgedrag van tegenwoordig is een voorstelling waar je je anderhalf uur op één ding moet concentreren van een bijzondere waarde."

Ook Ligthart constateert dat het maatschappelijk klimaat aanleiding geeft om geëngageerd theater te maken. "In de jaren zeventig hadden we het vormingstoneel, daarna is theater misschien meer met de rug naar de samenleving gaan staan. Nu zijn we ons weer op onze betekenis voor de samenleving aan het richten en is er een opleving van de community arts. Dat komt ook door de nieuwe generatie theatermakers. Die zijn daar sterk op georiënteerd."

Is het ook een manier om meer publiek naar de zalen te krijgen? Japenga: "Natuurlijk willen we veel publiek. We voeren talloze marketinggesprekken met de zalen waar we spelen. Zo blijken festivals nu heel populair vanwege de totaalbeleving: theater, etentje, informele sfeer, enzovoorts. Daarom bedenken we van alles rond een voorstelling. "Maar dat staat los van de artistieke inhoud. We beginnen een productie nooit met de vraag: wat is de beste manier om de zaal vol te krijgen. Bovenal gaat het erom dat wat wij doen niet los staat van het leven van de mensen in de zaal. Toch zien we soms wel dat er nieuw publiek komt."

Ligthart hoopt ook dat het zo werkt. "Er zijn wijken in Den Haag die slechts anderhalve kilometer bij de schouwburg vandaan liggen, maar waar de mentale afstand vele malen groter is. We hebben de ambitie om theater laagdrempeliger te maken voor andere doelgroepen. Maar dat is hard werken."

De maatschappijgerichte trend komt op in een tijd waarin het theater wordt afgeschilderd als een linkse hobby. De kunstwereld is verweten dat die in een ivoren toren zit, en een beperkte meerwaarde heeft voor de maatschappij en dat de bezuinigingen op kunst daarom terecht zijn.

undefined

Andere kijk

Ligthart en Japenga herkennen zich niet in die kritiek. Toch ontkennen ze niet dat die kritiek wat heeft losgemaakt. Japenga: "We moeten ons nu steeds vaker verantwoorden voor de subsidie die we krijgen. Als ik op een feestje vertel dat ik in het theater werk, vragen ze meteen: O, krijg je subsidie? Dat zorgt wel voor een andere kijk op de dingen."

Ligthart: "Als deze ontwikkeling alleen zou voortkomen uit de bezuinigingen, zou het een armoedige keuze zijn. Maar het is waar dat het debat over de plaats van de kunst in de samenleving een versneller van de ontwikkelingen is geweest. Het is goed dat er weer meer debat komt, dat de toneelwereld in de spiegel kijkt. Maar belangrijker dan debat is dat we aan het werk gaan en laten zien welke maatschappelijke functie we hebben."

undefined

De jongeren lopen voorop

Het maatschappelijk engagement komt grotendeels van de jonge generatie theatermakers, zegt Walter Ligthart. Dramaturg en theatermaker Anoek Nuyens (1984) is een van hen.

In tegenstelling tot Japenga en Ligthart noemt Nuyens de bezuinigingen op kunst en het negatieve debat wél de belangrijkste reden om na te denken over de betekenis van theater.

"Door de bezuiniging hebben we een plek in de samenleving gekregen waarvan we ons afvragen of het wel onze plek is. Zijn we inderdaad een linkse hobby, waar alleen maar geld naartoe kan gaan in goede tijden, of zijn we meer?"

"We hebben met zes jonge theatermakers en denkers het Transitiebureau opgericht waarin we maandelijks praten over wat onze rol in de samenleving moet zijn."

Dat het juist de jonge theatermakers zijn die zich afvragen welke rol ze in de samenleving kunnen spelen, vindt Nuyens logisch. "Het zijn altijd de jongeren die de energie en de zin hebben iets nieuws te proberen."

"Daar komt nog iets bij: ik studeerde af in 2009, toen het theater net als linkse hobby werd afgeschreven. Dan is de kwestie meteen heel actueel. Deze crisis is de eerste keer dat mijn generatie zoiets meemaakt."

De vraag komt ook op omdat de vrije scene waar Nuyens zich in begeeft en die doorgaans jongeren aantrekt, het meest in de verdrukking is gekomen. Nuyens: "Er zijn theatergenres waar weinig twijfel over is en waarvan het belang wordt ingezien. Cabaret bijvoorbeeld of entertainment. Teksttheater - Shakespeare, Tsjechov - dat is cultureel erfgoed. Daarvan begrijpt men ook waarom het belangrijk is dat te ondersteunen en te blijven spelen. Maar de vrije scene, die groep theatermakers die met hun werk nieuwe werelden scheppen, waarvan je op voorhand niet weet wat het gaat worden omdat het vaak qua vorm en inhoud op de tijd reageert, over die rol is onduidelijkheid. Waarom moet daar zoveel geld naartoe, terwijl het weinig mensen bereikt? Terwijl dit soort theater vaak een alternatief voor de huidige maatschappij-ordening toont. Daar is juist nu, na de crisis en het besef dat we misschien wel op zoek moeten naar een nieuw groot verhaal, behoefte aan."

Dat het theater midden in de samenleving moet staan, is voor Nuyens evident. Wat haar betreft mag het Thorbecke-adagium dat de overheid niet oordeelt over kunst - tot voor kort beschouwd als bescherming van de kunst tegen overheidsinmenging - op de helling. "We moeten de band met de overheid juist weer versterken. Met veertig theatermakers hebben we een brief aan het ministerie van OCW geschreven. We zijn er ook op gesprek geweest. Dat is een eerste stap. Ik zou willen dat politici weer inzien dat theater een plek is om na te denken, te reflecteren, om inspiratie uit te putten."

undefined

Theaterfestival

Voor het Theaterfestival, dat van 4 tot 14 september in Amsterdam de beste voorstellingen van het afgelopen seizoen laat zien, bedacht Anoek Nuyens het programma 'Nieuwe Grond'. Dat loopt door tot 27 september, en daarin wordt drie weken lang op verschillende manieren gereflecteerd op de rol van theater in de 21ste eeuw. Zaal 4 van het Frascatitheater zal veranderen in een onderzoeksruimte, die ook als archief en radiostation fungeert. In het archief is te zien welke rol theater speelde in de afgelopen decennia. Hoe was dat bij de val van de muur in 1989, wat gebeurde er toen er in 2008 een einde aan de groei kwam, hoe gaat het verder na 2014?

Mensen kunnen langskomen en een kijkje nemen in het utopieënarchief of meediscussiëren. Ook worden er radio-uitzendingen verzorgd met kunstenaars en denkers over kunst.

Meer informatie op: www.tf.nl

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden