'Theater is nu eenmaal slow food'

Erik Whien regisseert Molière's 'De Misantroop', over woede, populisme en een verwende generatie. Actueel? Ja. Maar theater moet niet slaafs bij de actualiteit aanhaken, integendeel. "Veel mensen hebben domweg leiding nodig."

'Het was bij jonge theatermakers een poosje 'not done' om repertoire te spelen. Dat tij lijkt nu wat gekeerd. Dat doet mij plezier. Als ik me niet tot een boek, tot letters kan verhouden, heb ik een probleem. Ik heb altijd tekst nodig. Aan een stuk kun je je optrekken als iets dat over jou gaat. Dat is er zo boeiend aan."

In de praktijk heeft regisseur Erik Whien (1978) zich er nooit veel van aangetrokken of iets in was of niet. Op zijn cv staan titels als 'Richard III' (Shakespeare), 'Op hoop van zegen' (Heijermans), 'Zomergasten' (Gorki), 'Wachten op Godot' (Beckett),'Van de brug af gezien' (Miller). Nu, in zijn derde seizoen als huisregisseur bij Toneelgroep Oostpool, regisseert hij 'De Misantroop' (1666) van Molière.

"Als je het stuk leest, lijkt de figuur van de misantroop, Alceste, tweedimensionaal. Tot je hem gaat spelen. Hij is een psychologisch sterk getekend karakter, een heel woedende man, die zich uit alle macht verzet tegen het leugenachtige, het opportunisme van de maatschappij, ook van zijn eigen verwende generatie. Met acteur Sanne den Hartogh heb ik vooral zitten zoeken naar waar die man aantrekkelijk is in zijn woede. Hij is eerder een Don Quichot, die, tegen de klippen op, oprechtheid, zuivere liefde en waarheid vóór alles verdedigt, tegenover de anderen die vinden: pas je aan. Of zoals zijn beste vriend zegt: ik zie wel honderd dingen per dag die beter kunnen, maar je went eraan. Alceste - en wij met hem - weigert daarin mee te gaan.

"De Misantroop is een aanklacht tegen populisme, tegen die vreselijke tot richtsnoer verheven stem des volks. Als je die verfoeit, heet je elitair, maar in feite is het toch: verhef je volk?! Je wilt toch naar de sterren, naar een hogere moraal? Dat er destijds al zo'n, nog met de ganzenveer beschreven mensbeeld was, dat is magisch: de geest van de zeventiende-eeuwse Molière en die van een stad nu in één zaal. Dat moet het publiek, denk ik, ook zo ervaren.

"Ik heb geen moment overwogen om in kostuum te spelen. Dan wordt het een geschiedenisles. En actualiseren? Dat is vaak een gimmick. Naar mijn smaak raak je dan de metafoor kwijt. Je raakt kwijt wat toen en nu verbindt. Het gaat erom dat je persoonlijk wordt op toneel. Het fantastische van Sanne den Hartogh is: die kan dat. Die staat bijna als zichzelf op toneel. Los van de historische context probeert hij alles van zijn personage, het extreme van iemand die zich niet conformeert, op zichzelf te betrekken. Vaak praatten wij samen 's avonds na in het café. Over onze eigen ervaringen, over parallellen met ons eigen leven. Met zo'n rol is het niet alleen er van afspraak naar afspraak doorheen gaan. Het moet ademen. Er moet iets doorheen schemeren van jezelf.

"Ik snap wel die neiging tot actualisering - jongeren tonen dat het heus niet ouderwets is - maar theater is nu eenmaal slow food. Je moet er juist een verhaal durven vertellen in plaats van een wake up call. En het publiek moet er de tijd voor nemen dat op zich in te laten werken. Ik vind het wel degelijk de taak van de overheid om te onderwijzen dat dat mooi is. En belangrijk. Veel mensen hebben domweg leiding nodig, moeten gestimuleerd worden om na te denken. Wat nu gebeurt is puur kortetermijndenken, denken in geld en snel rendement. Niet aan het kweken van een basis. Zelf had ik hier nooit gezeten, als ik niet op mijn bek had kunnen gaan in de productiehuizen die nu wegbezuinigd worden.

"De Misantroop is een voorstelling die het niet moet hebben van een veilige keuze of bekende namen, maar meer van het kleinezaalgevoel, van het kijkje in de keuken. Dat moet je wel vormgeven. Anders zit je in de grote zaal tv te kijken. Dus moet je de vierde wand doorbreken. Zo heb ik de spelers gevraagd: Kijk bij opkomst even de zaal in. Bij zo'n voordrachtachtig stuk van Molière past dat. De mise-en-scène heb ik daarop afgestemd. Heel veel op het voortoneel, over de hele lengte.

"Prachtig, vind ik, hoe de vormgeving zich daaraan relateert. Ik heb nog nooit zo'n inspirerende omweg gemaakt naar het uiteindelijke decor. Ik dacht eerst aan een soort atelier van een Facebook-generatie, die zich graag met mooie spullen omringt, met luxe en design. Ontwerper Marc Warning heeft toen flink geschoven met allerlei zaken die hem op de Biënnale van Venetië waren opgevallen. Nu is het een haast leeg toneelhuis geworden met een paar objecten - een reusachtige, vijf meter hoge foto van Milan Gies, een spiegel - op de achtergrond. Eigenlijk een soort associatieve horizon.

"Van tevoren duik ik altijd heel diep in een stuk, maar eenmaal in het repetitielokaal laat ik me leiden door wat er gebeurt. Ik heb graag overzicht en controle, maar ben geen alwetende regisseur. Ik stel me kwetsbaar op. Soms weet ik het even helemaal niet en dan zeg ik dat gewoon. Na verloop van tijd gaat een stuk met ons op de loop, krijgt het zijn eigen muzikaliteit. Bij de eerste try-out werd er gelachen op momenten, die wij alweer waren vergeten. Al ben je er op gespitst tijdens het repeteren, als je zo lang zonder publiek werkt, raak je dat ook weer kwijt. Over komedie hoef je bovendien niet eens zo lang te praten. Wel over welke dingen niet weggelachen mogen worden.

"Zeker na successen als 'Orlando', de Theo d'Or voor Maria Kraakman en 'Wachten op Godot' weet het publiek ons inmiddels heel goed te vinden. Toneelgroep Oostpool is voor mij als een rijdende trein, waar ik me, met een goed functionerend apparaat in de rug, helemaal op het werk zelf kan richten. Dat werkt bevruchtend. Van repeteren krijg ik altijd veel energie. Ik denk dat je dat terugziet in mijn voorstellingen. Ik houd van spielerei, van kleur en humor. Voorstellingen moeten een zekere lichtheid hebben. Daar ben ik alert op. Ik vind het niet erg om het publiek een lesje te leren, maar tegelijk gaat het om hoop en liefde."

Toneelgroep Oostpool speelt 'De Misantroop' van Molière onder regie van Erik Whien. In de hoofdrol Sanne den Hartogh. Première 20-10 in Schouwburg Arnhem (t/m 22-10). Tournee t/m 16-12. Inl.: 026-4437655 of www.toneelgroepoostpool.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden