'Theater is geen massamedium'

Twintig jaar leidde Johan Simons toneelgroep Hollandia. Nu stapt de artistiek leider over naar het Nederlands Theater Gent. Met zijn vertrek houdt (ZT) Hollandia op te bestaan.

'Dat ik wegga uit Nederland heeft niets met onvrede te maken. Het is meer de behoefte iets anders te gaan doen. Al zijn we nog steeds niet op elkaar uitgekeken, twintig jaar Hollandia is een lange tijd. En als kranten in Duitsland ons 'die Kultgruppe aus Holland' gaan noemen, dan moet je ophouden. Anders wordt het een uitgewoond huis.''

In september begint Johan Simons (1946) als artistiek leider van Nederlands Theater Gent (NT Gent). Aan een periode van twintig jaar waarin hij artistiek leider was van Theatergroep Hollandia, eerst in Noord-Holland, de laatste vier jaar in Eindhoven na een fusie met Het Zuidelijk Toneel, komt dan een eind.

Overigens was dat laatste meer een overname dan een fusie, want alle Hollandia-acteurs kwamen mee naar Eindhoven. Het is dan ook zijn familie, zoals Simons dat graag noemt.

Ook nu had hij zijn mensen graag meegenomen naar Gent. ,,Maar de afstand is te groot. De meesten wonen in Amsterdam.'' Zij gaan nu naar Toneelgroep Amsterdam. ,,Fijn voor Ivo van Hove, al krijgt hij wel mensen die hun bek opentrekken.''

Een artistiek belangrijke reden om naar Gent te gaan, is dat NT Gent een eigen schouwburg heeft. ,,In een eigen theater ben je geen gast, maar gastheer, kun je zelf de gang van zaken bepalen en een eigen repertoire opbouwen.''

Voor NT Gent pleit ook dat het er niet goed gaat, dat er wat te bereiken valt. ,,Het mooie hier is, iets wat aan de grond zit op te mogen krikken. In de jaren '70 was NTG een gerenommeerd gezelschap. Dat is helemaal verwaterd.'' Simons' taak wordt het nu in Gent een echt stadsgezelschap te vormen, dat met de stad in verbinding komt.

Het kunstklimaat in Vlaanderen is niet beter, wel anders dan in Nederland, zegt Simons. ,,Laat ik het politiek duiden. In Vlaanderen is het duidelijk wie je tegenstander is.'' In de krant De Morgen stond onlangs een kop over het voormalige Vlaams Blok, nu Vlaams Belang geheten: 'Vlaams Belang verklaart de oorlog aan de stadstheaters'. Simons vindt het wel prettig zo'n duidelijke tegenstander te hebben. ,,Je weet tegen wie je je moet richten.''

Maar ook de Vlaamse werkwijze waardeert hij. ,,De lijnen zijn hier kort. Je komt heel gemakkelijk met de burgemeester of minister van cultuur te spreken. Het is hier zeker hiërarchisch, maar minder onaantastbaar.''

In Nederland merkte Simons wel veel geld, maar verder weinig politieke steun te krijgen. ,,In Gent komt de burgemeester uit zichzelf kijken, en zijn mening geven. Bij Hollandia heb ik zelden politici gezien.''

Onder leiding van Simons en de al eerder vertrokken componist en musicus Paul Koek maakte Hollandia naam met experimenteel muziektheater. Boerendrama's en Griekse tragedies werden op ongewone plekken als tuinderskassen, fabriekshallen en autosloperijen opgevoerd. Locatietheater werd een begrip. ,,Wie zijn eigen stal niet kent, kent de wereld niet'', schreef Simons eens als credo.

Alleen was het niet bepaald de regionale bevolking die kwam kijken: ,,Uit onderzoek bleek Hollandia het meest elitaire theater te maken. Wij trokken het best verdienende en vooral het best opgeleide publiek. De kunstscene, zeg maar. Een publiek dat bereid was mee te denken.''

Simons vindt dat belangrijk. ,,Zolang onnadenkenden het land besturen, heb je als theatergezelschap een taak. Om vorm te geven aan wat er schuurt en kookt in de maatschappij en zo een rol te spelen in het maatschappelijke discours.''

,,Wat locatietheater mij artistiek opbracht is, dat je in de meest onmogelijke, benarde situaties toch theater maakte dat mensen werkelijk ontroerde. Het was vaak repeteren in daglicht of op tijden dat mensen op zo'n plek nog aan het werk waren, wat je als acteur dwingt zo'n concentratie op te bouwen, dat je met jouw aanwezigheid meteen de aandacht van het publiek pakt. In theaters is toneel sferischer, op locatie zit je dichter tegen de onbarmhartige werkelijkheid aan. Acteurs bouwen zo een enorme gevoeligheid voor omgeving op.''

In het Gentse theater zal Simons het anders moeten aanpakken: ,,Onderuitzakken in het pluche is geen optie. Daar moet je de aanwezigheid van het publiek veronaangenamen. Of nee, verkeerd woord, doet wat ik bedoel tekort. Laat ik een voorbeeld geven. In 'Anatomie Titus', deze week op het Holland Festival, zitten de spelers op het podium op rijen stoelen, gespiegeld aan het publiek, terwijl achter hen een videoband de werkelijkheid van het Leidseplein suggereert.''

,,In München, waar ik het stuk met Münchner Kammerspiele heb gemaakt, was dat de dure Maximilianstraße, waar allerlei figuren om de daar geparkeerde Porsches en Mercedessen zwermen. Je hoopt stiekem dat iemand in het publiek zich ongemakkelijk gaat voelen en opstaat om zijn auto voor diefstal te behoeden. Is niet gebeurd, helaas, maar wat ik bedoel is, dat je het publiek zich bewust moet maken van het feit dat ze als publiek deel zijn van de voorstelling, van de situatie waarmee ze geconfronteerd worden.''

,,Als je denken als een lust beschouwt, dan ben je met theater goed af. Theater is gewoon geen massamedium, maar een medium waar over de massa wordt nagedacht. Dat bedoel ik ook met elitair theater: niet theater dat niemand begrijpt, maar theater dat stemt tot doordenken of tot het losmaken van polemiek.''

In Nederland is dat moeilijk, omdat in de Nederlandse theaterwereld polemiek is uitgesloten. ,,In Duitsland kan dat wel, wordt tussen de theatermakers onderling stevig gediscussieerd. Het is ons concessiemodel, ons poldermodel: het moet altijd gezellig zijn.''

Zelf denkt Simons anders te zijn. ,,Dat ik wel over mijn voorstellingen de waarheid zeg en kan verdragen, heb ik te danken aan dat ik van heel ver ben gekomen. In mijn geboortedorp kon je alleen boer worden of boekhouder, en dat laatste was al hoog gegrepen. Dat ik bij toeval met dans in aanraking kwam, algauw wist dat ik een snotslechte danser zou worden en na wat ervaring in musicals als 'Hair' besloot een echt vak te leren, op de toneelacademie in Maastricht kwam en dat daar niet de acteur maar de regisseur in mij werd herkend en gestimuleerd, is geluk hebben. Dat maakt je opener.''

,,De directeuren zagen dat ik goed kon kijken. Bij repetities kijk ik meer naar hoe een acteur praat over zijn rol en wat hij ermee bedoelt dan hoe hij hem speelt. Als hij praat, staat hij buiten het acteren, buiten het hoe hij overkomt en dan komt er veel beter uit wat hij ermee wil. En kan ik hem beter aanwijzingen geven.''

Onder Simons' leiding ontwikkelden Jeroen Willems, Betty Schuurman, Elsie de Brauw, Bert Luppes, Chris Nietveld, Fedja van Huêt zich tot Neêrlands beste acteurs en vierde Hollandia met hen triomfen in het buitenland. Mede doordat Simons zijn acteurs, zonder boventiteling, in de taal van het land laat spelen, zodat publiek en collega-theatermakers beter tot de kern van spel, stijl en thematiek doordringen.

Het heeft tot zeer succesvolle samenwerkingen geleid. Twee buitenlandse regies van Simons zijn op het Holland Festival te zien: het genoemde 'Anatomie Titus', in 2004 uitgeroepen tot 'Inszenierung des Jahres', en 'Elementarteilchen' door Schauspielhaus Zürich, openingsvoorstelling dit jaar op het prestigieuze Berlijnse Theatertreffen.

Regisseurs als Christoph Marthaler en Frank Castorf zullen in Gent worden uitgenodigd. Zelf zal Simons zijn internationale ambitie voorlopig beperken tot hooguit één buitenlandse regie per jaar.

Simons heeft voor acht jaar in Gent getekend. ,,Mijn gezin geef ik twee jaar. Als we hier dan enthousiast en gelukkig zijn, verkoop ik ons huis aan de Waal. Maar als we dan nog heimwee hebben naar Varik, dan gaan we terug. Gent is een prachtige stad en we hebben een mooi huis gevonden, toch zal ik dat ongelooflijk mooie landschap missen, missen, missen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden