Theater als in een lekker café, aan een goede tafel

PS|theater geeft maatschappelijk geëngageerd toneel een nieuwe vorm. Verhalen uit Leidse stadswijken krijgen dankzij de theatrale bewerking ook betekenis voor de samenleving.

Hoe klinkt prei? Best swingend, mits de groente stevig en vers is en je er krachtig, ritmisch mee schudt. Tijs Huys en Rian Evers, theatermakers bij PS|theater, hebben dat uitgevogeld op de groenteafdeling van de C1000 in de Leidse wijk De Mors. Voor de voorstelling over deze wijk, 'Natland', testten zij op een ochtend het geluid van diverse soorten groenten, om tot de conclusie te komen dat prei het lekkerst klonk.

Het Leidse gezelschap heeft een grote diversiteit aan theatrale middelen op zijn repertoire, blijkt uit dit voorbeeld. Badeendjes behoren daartoe, windmolentjes, een rijdende keet met openklapbare zijwand. De keet, in vriendelijk pastelblauw geschilderd, is een minipodium van PS, maar fungeert ook als een verzamelplaats van verhalen uit de stad Leiden. Gedurende enkele weken staat hij op een centrale plek in een wijk, uitnodigend met de deur open. Wie dat wil, kan binnenlopen om zijn verhaal te doen.

Voor 'Natland' stond de keet in De Mors, aan het Granaatplein. Daar is onder meer het contact met Godert Volbeda, een oude keurslager, tot stand gekomen. Op zijn brommer had hij al een paar keer van een afstandje toegekeken, om uiteindelijk aan zijn nieuwsgierigheid toe te geven en met een gebromd: 'Wat is hier de bedoeling van?' zijn entree te maken. Wat hij had te vertellen over zijn passie, sportvissen, werd een van de dragende verhalen in 'Natland', evenals dat van supervrijwilligster Bea, gelukseconoom Koen, buurthuismedewerkster Lenie en jeugdwerker Brahim.

De nutteloze stad

PS|theater verzamelt verhalen uit Leiden, met de bedoeling met de 'Atlas van Leiden' iets toe te voegen aan het narratief erfgoed van de stad. Het gaat om een vijfjarig project, met elk jaar een ander thema. In het eerste seizoen (2012-2013) was dat 'het verdriet' van Leiden, in het afgelopen seizoen 'de hoop'. Na de zomer maakt PS een jaar lang voorstellingen over 'het geloof' van de stad, gevolgd door een seizoen over 'het geweten'.

In navolging van de Engelse stadssocioloog en historicus Donald Olsen, auteur van 'De stad als kunstwerk', ziet PS de stad als een plek die niet door nut, functionaliteit en doeltreffendheid wordt bepaald, maar door toevallige factoren als vriendschap, ontmoetingen, liefde, vertier. De stad is in dat opzicht een kunstwerk, meent Olsen, omdat kunst evenzeer een unieke menselijke schepping is, buiten de uniformerende sfeer van het nut.

Het theater is het middel waarmee PS de verhalen uit de wijk kan losmaken uit die plaatselijke context, om ze een diepere, grensoverschrijdende betekenis te geven. Verhalen over de wijk worden verhalen over de stad of over de samenleving. Op die wijze krijgt het persoonlijke een collectieve betekenis en het incidentele een blijvende.

Zo gaat het idealisme dat in 'Natland' wordt gevierd aan de hand van de verhalen over vrijwilligers, evenzeer over een wijk die dankzij hun inzet sociaal goed functioneert als over het belang van maatschappelijke betrokkenheid. Ook de openingsvoorstelling van het seizoen, 'Ons Bloed', is zowel een klein verhaal over een plaatselijke slager en zijn weerspannige zoon, als een groot verhaal over liefde en vergeving.

Herkenbare tragiek

De slotvoorstelling 'De Hoop van Leiden' heeft Nils als hoofdpersoon, een puber die is opgetrokken uit de belevenissen van leeftijdgenoten van het Leidse Da Vinci College, maar zijn relaas krijgt voor meer mensen betekenis als Nils na zijn eindexamen over zijn toekomst moet beslissen. Kiest hij de gebaande wegen van huis, vrouw, kinderen en de burnout op zijn 35ste, of neemt hij het leven zoals het komt? De herkenbare tragiek zit in het beeld dat Nils van zichzelf als 35-jarige heeft als hij bestaanszekerheid boven avontuur zou verkiezen: "Ik ben 35 jaar en precies zoals iedereen van mij verwacht had. Het had ook anders kunnen zijn, denk ik ieder moment weer, ieder fucking moment."

Pepijn Smit, naar wiens initialen het gezelschap is genoemd, is regisseur en artistiek leider van PS. Hij zegt: "Als stadsgezelschap hebben we ons genesteld in Leiden. Dáár vinden we eerst onze verhalen, dan zoeken we naar een vorm om ze door te vertellen en steeds een verdieping hoger te brengen, van de wijk naar de stad, van de stad naar de samenleving. We zien aan de reacties van publiek van buiten de stad dat we daarin slagen. Zij waren net zo geboeid door 'Natland' als de Morsbewoners, doordat we een herkenbaar patroon blootlegden van een wijk waarin je de participatiesamenleving ziet functioneren."

De creatie van esthetische ervaringen is een van de theatrale middelen waarmee de theatermakers van PS mensen in de voorstelling trekken. Naast de nuchtere feiten over de vrijwilligers, was Natland een geheel van poëtische teksten, muziek, geluidseffecten, subtiel geacteerde toneelfragmenten. Om het concrete van de verhalen van de wijkbewoners te verstoren, dook her en der in de marge van de voorstelling acteur Vincent Bendervoet zwijgend op, met een vervreemdende, absurdistische performance waarin hij badeendjes uit een straatput trok en ze in een rijtje op straat opstelde, alsof het de gewoonste zaak van de wereld was.

Smit: "De esthetische ervaring moet er zijn, ook om het verhaal boven het alledaagse uit te tillen. Tegelijkertijd hecht ik aan de maatschappelijke context van wat wij maken. Ik heb de indruk dat in de theaterwereld een verandering gaande is, of ik hoop dat althans. In de crisis van de afgelopen jaren, toen de grote bezuinigingsgolf op de kunst afkwam, ging het opeens over wat de cultuur aan geld opleverde, over het economisch nut van kunst, de restaurants die meer omzet maakten. Ik vond dat armoedig. Nu gaat het gelukkig meer over de de maatschappelijke waarde van kunst."

Erica Smits, dramaturg bij PS en theaterjournalist, zegt: "Er breekt iets open in de toneelwereld. We moeten hard werken voor ons draagvlak en achter de mensen aan, hun wrevel overwinnen, vragen wat hun beroert. Dat is vruchtbaar. Het is dan aan ons dat een theatrale vorm te geven en een diepere relevantie."

Bij de voorbereiding van 'De Hoop van Leiden', de slotvoorstelling van het afgelopen seizoen in de Leidse Schouwburg, werkte de methode-PS aanvankelijk niet. Om de verhalen te verzamelen die puber Nils tot leven moesten wekken, had Pepijn Smit aan de tachtig medewerkende scholieren van het Da Vinci College gevraagd een brief aan zichzelf te schrijven, maar dan aan degene die zij over tien jaar zijn. Dat leverde slechts brave stukjes op, over levens waarin alles in orde is: "Ik woon op kamers, doe een studie, ga over twee jaar trouwen en een huis kopen."

De blokkade kon worden doorbroken door de voorstelling te concentreren op dat ene moment waarin Nils na zijn examen de keuze voor zijn toekomst moet maken. Blijft-ie binnen het veilige bestaan met vrienden die hij altijd had, op de universiteit in de stad die hij al kent, of trekt hij erop uit met het idee dat hij misschien niet meer terug zal komen?

Puberbrein

Voor 'De Hoop van Leiden' liet het team van PS zich door jonge hersenspecialisten van de universiteit eerst uitvoerig onderwijzen over de werking van het puberbrein. Dat kreeg in de Leidse Schouwburg vorm in de verschillende ruimtes van het theater, van de grote zaal tot de kleedkamers, die een denkbeeldige metamorfose ondergingen tot prefrontale cortex, basale ganglia, bulbus olfactorius, hypothalamus of een ander deel van het brein. Negen theatermakers die aan PS zijn verbonden, kregen een ander hersendeel tot hun beschikking om in een korte scène te laten zien wat er in Nils' hoofd omging en waarom hij uiteindelijk avontuur boven zekerheid verkiest.

De medewerkers van PS|theater hebben volgens Smit een gedeeld idee van wat goed theater is. In de eerste plaats moet het esthetisch genoegen bieden, zij het bij voorkeur als middel om mensen het verhaal in te trekken. De stelregel van PS is dat het zijn publiek serieus neemt door het vak van theatermaken serieus te nemen. Goed theater laat een vonk overslaan naar het publiek.

Erica Smits: "Er wordt soms zulk gesloten theater gemaakt! Koel. Dat communiceert totaal niet met het publiek. Dan zit ik op mijn stoel te schuiven. Tja, als jullie niets met mij te maken willen hebben, waarom ben ik hier dan eigenlijk? Abstractie is geen enkel probleem. Theater kan abstract zijn en tegelijkertijd een doordachte poging de verbinding met het publiek te maken. Dan is het niet zo erg als je het even niet snapt. Dat is het verschil met het optrekken van een mentale muur tegenover je publiek."

Smit: "Je moet je als toeschouwer thuisvoelen. Als in een lekker café, aan een goede tafel waar je zit met vrienden. Dat is de sfeer die we willen creëren en hopen over te dragen aan de mensen voor wie wij werken."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden