The West against the Rest

In 2008 schudde de wereld op zijn grondvesten: economisch, politiek en moreel. Drie auteurs maken de balans op. Vandaag: Rob de Wijk.

John Kenneth Galbraith, een van de belangrijkste economen van de twintigste eeuw, schreef dat er maar weinig gebieden zijn waar historisch inzicht er zo weinig toe doet als in de financiële wereld. Kijken naar het verleden zag hij vooral als een excuus om niet naar de toekomst te hoeven kijken.

Voeg daarbij de opvatting van de Nederlandse socioloog Abraham de Zwaan, die in NRC-Handelsblad betoogde dat de economische wetenschap verworden is tot een meninkje, en de conclusie dringt zich op dat voorspellingen van planbureaus en maatregelen van ministers van financiën om de economie uit het slop te trekken op niets zijn gebaseerd.

Ik heb mij in deze krant al eerder verbaasd over de overmatige fixatie van beleggers op historische gegevens en van economen op de markt. Zij hebben te weinig oog voor de economische effecten van ingrijpende geopolitieke ontwikkelingen en veranderingen in de internationale veiligheid, die mijns inziens even bepalend voor de ontwikkeling van beurs en economie zijn. Economen die dit afdoen met dooddoeners als ’de markt heeft altijd gelijk’ en ’aandelenkoersen gaan nu eenmaal op en neer’ missen zicht op de toekomst. Kennelijk zijn zij vergeten dat een van de grootste koersvallen uit de geschiedenis na 11 september 2001 plaatsvond.

Het ziet er naar uit dat in 2009 geopolitiek, internationale veiligheid en economie heftiger op elkaar zullen inwerken. Aziatische economieën lijken verhoudingsgewijs beter bestand tegen de huidige crisis en die in het Midden-Oosten en Afrika lijken niet noemenswaardig te worden aangetast. De opkomst van nieuwe machten en westers falen in Irak en Afghanistan vormen samen met de financiële crisis die vooral de Verenigde Staten hard treft, tekenen van westers machtsverval.

Als de rest van de wereld door de crisis relatief mild wordt getroffen zal dit machtsverval versnellen. Daardoor kan dit thema de komende jaren het nieuws meer gaan beheersen dan milieu, minderheden, terrorisme of zelfs klimaatverandering. Want deze ontwikkeling kan leiden tot het einde van de dominante positie die het Westen sinds de middeleeuwen heeft gehad. Dit maakt de kans groot dat wij na de recessie in een andere wereld wakker worden.

Hoe zou die wereld eruit kunnen zien? China heeft in hoog tempo kongsi’s met Afrikaanse en Zuid-Amerikaanse landen gesloten om zijn honger naar energie en grondstoffen te stillen, handelsmarkten te creëren en zijn politieke invloed te vergroten. Dit bemoeilijkt de westerse toegang tot die bronnen. Het falen van het westerse economische model geeft het Chinese staatskapitalistische model vleugels. Dit model wordt daarom steeds aantrekkelijker voor hele en halve dictaturen en dubieuze democratieën. Als neveneffect komt de democratie in de wereld verder onder druk te staan. De crisis versterkt de trend van ’ontdemocratisering’ die in landen als Thailand, Fiji, Bangladesh, Georgië, Bolivia en Venezuela en Rusland de afgelopen jaren zichtbaar is geworden.

Zo worden de contouren van een nieuwe wereldorde zichtbaar. Een orde waarin opkomende machten meer zeggenschap hebben en waarin het Westen zoveel mogelijk aan verworven rechten wil vasthouden, maar het westerse model onder druk komt te staan. Westerse mogendheden zijn niet langer de enige spelbepaler, maar krijgen te maken met opkomende machten die westerse opvattingen en waarden mogelijk verwerpen.

De eerste contouren van die nieuwe wereldorde zijn al zichtbaar. Tijdens de laatste vergadering van de G20 hielden opkomende machten het Westen, Amerika voorop, verantwoordelijk voor de financiële crisis en eisten meer zeggenschap in typisch westerse instituties als het IMF. Er is een steeds hechtere, veelal anti-westerse samenwerking zichtbaar tussen belangrijke niet-democratieën als Rusland, Iran, Venezuela en China. Ook duidt het Russische initiatief voor een ’gas-OPEC’ op een nieuwe bundeling van macht.

Het Amerikaanse idee van een Democratische Statenbond, dat door McCain en Obama werd omarmd, is onderdeel van het westerse antwoord. Zestig van de ongeveer tweehonderd landen kwalificeert zich voor lidmaatschap. Doel is de bundeling van politieke macht, de verspreiding van democratie en mensenrechten, en de bevordering van de economische samenwerking. Deze bond is tevens een antwoord op de erosie van de Veiligheidsraad, die steeds vaker verlamd wordt door bijvoorbeeld China. China werkt omwille van energie- en grondstoffenbelangen harde veroordelingen van landen als Iran en Soedan tegen.

Zo ontstaat het beeld van the West against the Rest: energie en grondstoffenarme democratieën tegen energie en grondstoffenrijke autocratieën en dictaturen. Daarmee worden traditionele machtsverhoudingen omgekeerd en zullen wij omwille van onze welvaart en veiligheid het denken moeten omgooien.

Allereerst moet het denken op economisch gebied om. In de jaren zeventig kon een alternatief voor het systeem van Bretton Woods relatief eenvoudig door gelijkgestemde westerse landen worden ontwikkeld. Een nieuw mondiaal systeem is ver weg zolang het Europese Rijnlandse model voor de Angelsaksische wereld geen alternatief vormt voor het laissez-faire van de Chicago School en het neoliberale Bushisme, terwijl het staatskapitalisme voor steeds meer landen juist aantrekkelijker wordt. Voorts wordt een wereld van botsende visies en belangen per definitie onveiliger. De strijd gaat om macht en invloed; om energie en grondstoffen. Zelfs invloedsferen worden weer belangrijk.

Toch is er een lichtpunt. Voorlopig zijn alleen westerse landen technologisch in staat alternatieven voor energiedragers en grondstoffen te ontwikkelen. Duurzaamheid kan in 2009 niet langer exclusief als milieuvraagstuk worden gezien, maar vooral als vraagstuk van macht en politieke onafhankelijkheid. De grote uitdaging voor de komende jaren is om ondanks de recessie, minder afhankelijk te worden van energie en grondstoffen, door onze economie te verduurzamen en te vergroenen. Zo kan een donker scenario worden gekeerd en wordt het milieu ook nog gered.

Rob de Wijk
columnist van Trouw en directeur van het Centrum voor Strategische Studies

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden