Profiel

Teruglezen: Hoe May’s successtrategie van stilzitten en vage uitspraken zich tegen haar keert

Theresa May. Beeld EPA

Theresa May, de domineesdochter die het onverwacht tot premier van het Verenigd Koninkrijk schopte, maakte vandaag bekend per 7 juni af te treden. Lees hier het profiel terug dat Trouw-redacteur Romana Abels eerder dit jaar over haar schreef na een lange periode van onduidelijkheid over de positie van May. ‘Ze wist met haar talent voor stilzitten en haar vage uitspraken ver te komen. Nu begint die tactiek zich tegen haar te keren.’

Na maanden van verwarring en speculaties over haar mogelijke aftreden, gaf Theresa May woensdag dan eindelijk duidelijkheid: “Ik weet dat er een verlangen is naar nieuw leiderschap”, zei ze in een verklaring aan de pers. “Ik zal dat niet in de weg staan.”

Zo eindigde een lange periode van onduidelijkheid over haar positie, en over wat het nu precies is wat ze zegt. Het Lagerhuis klaagde erover en ook de Europese Unie had er last van. Maar het was ook precies die eigenschap die haar in eerste instantie in het zadel hielp.

Aan de vrouw veranderde niets. De Theresa May van nu is precies dezelfde Theresa May als de Theresa May van half 2016, zij het vermoeider en gefrustreerder. Verder is ze precies dezelfde ingewikkelde vrouw, precies dezelfde doorzetter, precies dezelfde vrouw die al vroeg wist dat ze premier wilde worden.

Theresa May. Beeld AFP

Strategie van een egel

Ze zit niet voor niets bij de Conservatieve Partij. May houdt de dingen graag zoals ze zijn. Ze gaat al sinds mensenheugenis naar dezelfde kapper, is sinds haar studie met dezelfde man, gaat al jaren naar dezelfde kerk, vindt dat de dingen niet al te dramatisch anders hoeven en heeft al sinds ze politicus is dezelfde strategie.

Het is de strategie van een egel. Stil blijven zitten, niet opvallen, afwachten en dan op het allerlaatst je stekels opzetten, altijd op dezelfde manier. Nooit brullen, zoals leeuwen doen. Niet schreeuwen, zoals kraaien doen. Niet versnellen als een luipaard of van kleur verschieten als een kameleon. Alleen maar zijn, een klein beetje met het hoofd op en neer bewegen, wat waggelen en afwachten. Eén doel: één richting.

Het schijnt een bewezen managementstrategie te zijn, die van de egel. Een manier van leiderschap die al bestond voor Theresa May leider was. Het moet een talent zijn dat ze al jaren gebruikt. Het was iets wat eerst niet opviel. Toen werd het iets dat bewondering oogstte. En uiteindelijk ging het zich tegen haar keren. Het waren in ieder geval deze eigenschappen waarmee ze bijna drie jaar geleden het premierschap binnensleepte. Met een hele berg rivalen ging ze destijds het gevecht aan, maar waar anderen afvielen, bleef zij overeind. Rosa Prince, een Britse biograaf van hedendaagse politici, beschreef hoe deze domineesdochter met pure, koppige eigenwijzigheid doorzette, terwijl ze jaren in het parlement ‘ondergewaardeerd en over het hoofd gezien’ was.

Onder David Cameron kon ze het meest gebruikmaken van haar talent voor stilzitten. Hij benoemde haar tot minister van binnenlandse zaken, een post waar tot dan toe om de haverklap ministers sneuvelden. May hield het er langer vol dan wie dan ook. Het hielp haar ook in het tumultueuze voorjaar van 2016, toen de Britten naar de stembus gingen over de vraag of ze binnen of buiten de Europese Unie wilden blijven.

Premier Cameron (m) met minister van binnenlandse zaken Theresa May (l) en buitenlandminister William Hague (r) in 2012. Beeld AFP

“Als minister van binnenlandse zaken had ze een belangrijke stem in de campagne kunnen hebben”, zei bijvoorbeeld Camerons communicatiemedewerker Craig Oliver achteraf in een boek. Maar liefst dertien keer werd May gevraagd iets te zeggen: blijven of vertrekken? Ze zei niets. “Te midden van het rumoer bleef er één persoon heel stilletjes staan”, schreef hij. “Nu is ze de enige die nog staat.”

Blijven staan bleek zelfs een soort levensmotto van haar te zijn. Toen ze in 2016 eenmaal premier was, zei ze: “Ik draag niet het hart op de tong. Ik doe gewoon wat er gedaan moet worden.”

Vernietigend oordeel

Ze bleef staan toen haar partij een jaar later dertien kostbare zetels verloor bij de verkiezingen die ze had uitgeschreven, bedoeld om juist meer steun te krijgen. Precies op dezelfde manier bleef ze staan toen in de zomer van 2018 de EU met een snelle veeg haar in haar buitenhuis Chequers bedachte brexitvoorstel van tafel veegde en ook later weer, toen het Lagerhuis tot twee keer toe vernietigend oordeelde over het akkoord dat ze met diezelfde EU over de brexit uitonderhandelde. Toen ze een motie van wantrouwen van haar eigen partijleden aan haar broek kreeg.

May veranderde niet, het was de manier waarop mensen haar zagen die veranderde.

Biograaf Rosa Prince schreef begin 2017 een boek over May: ‘Theresa May’. Ze gaf het de ondertitel: ‘de raadselachtige premier’. Destijds was de mysterieuze kant van May blijkbaar nog een soort van attractie. Toen leek die onbekende domineesdochter die het onverwacht tot premier schopte, een stil water met intelligente, diepe gronden.

Nu niet meer. De laatste maanden heeft datzelfde mooie ‘raadselachtig’ plaatsgemaakt voor het veel nuchterder ‘vaag’. Dat begon met de Belgische premier Charles Michel in 2017, die May ‘bijzonder vaag’ noemde over de rechten van EU-burgers na de brexit. Daarna werd het steeds vaker en in steeds meer synoniemen gezegd. ‘Niet altijd glashelder’, citeerde Politico een niet bij naam genoemde topambtenaar over May op een EU-top in 2019. De mooiste was misschien wel van de Europese topbaas Jean-Claude Juncker, die May eind december 2018 ‘nebulous’ noemde op een Europese top over de brexit. Nevelig.

“May zegt niet veel”, schreef The New Yorker in de zomer van 2018 in een profiel over haar. “Als ze spontaan moet spreken, in het parlement of tegen de pers, dan verstijft haar lichaam en moet ze diep ademhalen. Ze heeft een brede, expressieve mond die ze op zulke momenten in een grimas trekt die innerlijk tumult verraad, terwijl de woorden die eruit komen vaak een heldere betekenis ontberen. Ze zou een goede advocaat zijn geweest, maar ze is de leider van een hopeloos verdeeld land.”

‘De ontwijkende stijl van Theresa May’ heet een twee weken geleden verschenen onderzoek van politiek psycholoog Peter Bull, die vragen en antwoorden van May en eerdere premiers had zitten turven. Eerdere premiers waren niet bepaald uitblinkers geweest in helderheid, dacht men toen. Tot May kwam. Haar antwoorden bleken twee keer zo vaak als die van David Cameron voor meer interpretaties vatbaar te zijn.

Theresa May als nieuwe leider van de Conservatives op bezoek bij Queen Elizabeth in 2016. Beeld AFP

Bull toonde met grafieken en significantiescores aan dat May eigenlijk maar één op de tien keer antwoord gaf op de vraag die haar wordt gesteld. De andere negen keer leek het of ze antwoord gaf, maar herhaalde ze eigenlijk gewoon haar politieke punt. Dat wist ze te combineren met het botweg negeren van de vraag, een antwoord op een vraag die niet werd gesteld, een gemene persoonlijke sneer of de mededeling dat ze allang antwoord gaf.

May wordt door haar politieke tegenstanders vaak de ‘Maybot’ genoemd, omdat ze maar blijft herhalen wat ze eerder heeft gezegd. De online redactie van The Telegraph maakte eind december een vermakelijke compilatie van toespraken en interviews waarin May steeds maar dezelfde zinnen uitsprak. ‘In het nationaal belang’, ‘een akkoord dat beantwoordt aan de wensen van de mensen’ en ‘de keus is tussen dit akkoord, geen akkoord of helemaal geen brexit’.

Uitzonderlijke inflexibiliteit

The Guardian noemde het in januari nog haar ‘uitzonderlijke inflexibiliteit’. Die krant kreeg Chris Wilkins te spreken, die een tijd lang de speechschrijver van May was. “May wordt overeind gehouden door de overtuiging dat ze de enige volwassene is”, zei hij. “Zij houdt zich bezig met wat de mensen willen, niet met wie de volgende leider is. Ze blijft maar zeggen: politiek is geen spelletje.”

Steeds weer hameren op haar doelen, maar vaag blijven over haar plannen om die te bereiken in de hoop opnieuw als laatste overeind te blijven: het hielp haar om te komen waar ze kwam, maar dezelfde vaardigheid breekt haar uiteindelijk op. Eerst wilde niemand haar deal, nu heeft iedereen ook genoeg van de robotpremier zelf.

“Hup, aan het werk”, schijnt ze steeds na een verlies gezegd te hebben, ook al smeekten haar partijgenoten haar een stap opzij te doen. Steeds opnieuw vroegen ze het, maar ze deed het pas toen duidelijk werd dat ze geen enkele andere mogelijkheid meer had. Ze gooide haar positie in de strijd om haar zin te krijgen, maar het hielp niet: haar deal sneuvelde, opnieuw. De conclusie lijkt hoe dan ook onvermijdelijk. May is uitgewerkt.

De brexit nadert, de Britse premier May probeert haar land er zo goed mogelijk uit te laten komen. Lees in dit dossier het laatste nieuws rondom de brexit-perikelen, mogelijke scenario’s en de gevolgen voor Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden