Terugkijkend lijkt alles voorbestemd

Irving laat zijn hoofdpersoon een pelgrimsreis naar de Filippijnen maken waar hij verdwaalt in zijn herinneringen

Wat kun je geloven van de dromen van een romanschrijver? Met die vraag opent hoofdstuk acht van 'Avenue van de mysteriën', de nieuwe roman van John Irving. Zijn hoofdpersoon heeft er dan al heel wat warrige dromen op zitten. Deze Juan Diego, succesvol romanschrijver en tot voor kort universitair docent, slikt sinds enige tijd bètablokkers, vanwege een hartkwaal. De pillen ontwrichten zijn slaap. Dromen, het heden en jeugdherinneringen, alles loopt door elkaar. Een doorn in het oog van Juan Diego, die gewend was dat zijn hoofd net zo geordend was als zijn boeken.

"Geen enkele goede roman is een rommeltje; veel zogenaamde echte levens zijn rommelig", vindt hij. Dat geldt ook voor 'Avenue van de mysteriën', een zoals meestal bij Irving turbulent verhaal, waarin het echte leven de hoofdpersoon op allerlei vlakken inhaalt - totdat alles op een ongemerkt moment op zijn plaats valt.

De van oorsprong Mexicaanse Juan Diego maakt een soort bedevaart naar de Filippijnen, waar de vader van een vroegere kennis begraven ligt. Die kennis, de 'goede gringo', een hippie op de vlucht voor de dienstplicht, is bepalend geweest voor de loop van Juan Diego's leven. Zoals meer kleurrijke personages: zusje Lupe (helderziend), moeder Esperanza (prostituee, niet in staat haar kinderen op te voeden), diverse pleegouders (waaronder een Jezuïet en een transseksueel) en verschillende Mariabeelden. Allemaal hebben ze een rol gehad in de vorming van Juan Diego tot wie hij is.

Of wie hij dacht te zijn. Gedurende zijn reis door Zuidoost-Azië begint Juan Diego nóg associatiever te denken dan hij als schrijver al doet. De 54-jarige ontmoet zijn 14-jarige ik - in zijn hoofd, maar levensecht. Van het vliegtuig belandt hij moeiteloos op de vuilnisbelt waar hij opgroeide. Van zijn luxe hotels verplaatst hij zich ongemerkt naar de kerk waar hij als jongen bloedend werd heen gebracht. Een restaurantbezoek blijft abstract, omdat hij zich mentaal in zijn vroegere weeshuis bevindt.

Het oorspronkelijk doel van de pelgrimage wordt steeds minder belangrijk, naarmate de man die altijd beweerde niet over zichzelf te schrijven, steeds meer verbijsterd raakt door zijn eigen geschiedenis.

Juan Diego's rondreis over de Filippijnen mondt uit in een chaos. In zijn halfslaap laat hij zich allerlei verontrustende komische dingen overkomen, die, wederom, zijn leven veranderen. Zo is het misschien altijd geweest: hij stond erbij, keek ernaar, dacht er het zijne van en greep niet in - zelfs niet door te schrijven.

Want schrijvers zijn net mensen, leert Juan Diego in 'Avenue van de mysteriën'. Ze construeren hun werkelijkheid niet heel anders dan iedereen zonder pen dat doet. Allemaal rangschikken we gebeurtenissen, feiten en meningen dusdanig dat ze betekenis aan elkaar geven. Dat alles wel voorbestemd lijkt, ook al is het in retrospectief.

"Kunnen volwassenen nooit iets achter zich laten?" vraagt Juan Diego zich ergens af. Nee, dat kunnen ze niet, en dat willen ze ook niet, want daarmee laten ze zichzelf achter zich. Of je verleden nu vreselijk was of prachtig (en dat van deze schrijver was het allebei), het blijft met je meelopen in het heden.

Het burleske, springerige, ontroerende 'Avenue van de mysteriën' is zoals veel van Irvings werk een pleidooi voor tolerantie. Juan Diego heeft het hele boek lang een flinke appel te schillen met de kerk. Zijn eigen leven zou heel anders zijn verlopen als het volgens de regels van de dominante katholieke kerk was gegaan. Dan was hij, zoals de meeste vuilnisbeltkinderen, thuis weggehaald. Zijn zusje was ergens weggestopt, hij had niet mogen studeren, hij was nooit naar Amerika gegaan en had zich met zijn handicap nauwelijks kunnen redden.

Nog belangrijker: hij zou nooit de wonderlijke ouderliefde hebben gekend die hem nu ten deel is gevallen. In 'Avenue van de mysteriën' is liefde niet gebonden aan bloedbanden, conventionele relatievormen of culturele achtergronden. Juan Diego's jeugd is niet verpest door zijn afwezige vader en egocentrische moeder. Niet door armoede, zelfs niet door de continu aanwezige dood. Hij heeft het gedaan met wat er was, en dat was heel wat: een absurde, maar liefhebbende omgeving waar velen hem om mogen benijden.

"In een goede roman komt alles wat belangrijk is voor het verhaal van iets of ergens vandaan", vindt Juan Diego. Pas ver van huis leert hij geloven in zijn eigen versie van zijn levensverhaal.

John Irving: Avenue van de mysteriën (Avenue of Mysteries) Vert. Otto Wiersma en Luud Dorresteijn De Bezige Bij; 608 blz. euro 24,90

De hoofdpersoon in het boek, Juan Diego, maakt een bedevaart naar de Filippijnen en ontmoet daar zijn jongere ik.

Wat zijn de vaste ingrediënten van een echte Irving?

Na veertien romans laat een lijst vaste ingrediënten die zich eenvoudig laten opsommen. Irvings hoofdpersonen, vaak zelf ook schrijver, komen uit wonderlijk samengestelde gezinnen of zijn wees. Ze missen een lichaamsdeel, zijn anderszins misvormd of worden dat ergens in het boek. Irving voert veel dieren op, hij heeft een speciale interesse voor beren, leeuwen en honden.

De seks in zijn boeken vindt vaak plaats tussen mensen met een groot leeftijdsverschil. Erotiek staat grote gesprekken niet in de weg. Zo wordt in 'Avenue van de mysteriën' een lange, enigszins slapstick-achtige bedscène begeleid door een conversatie over de verovering van het Azteekse rijk in 1521 en de daaropvolgende bekering van de plaatselijke bevolking.

Irvings personages hebben vaak een chronische ziekte en gaan creatief om met doktersadviezen en medicatie. De artsen zelf trouwens ook, getuige de aan ether verslaafde dokter Larch in 'De regels van het ciderhuis'. Bijna altijd zijn het non-conformisten, die al dan niet openlijk strijd voeren met de morele en juridische aspecten van hun werk. Abortus is een vaak terugkerend thema.

In eerdere boeken werd bijna altijd geworsteld, een sport die Irving zelf ook beoefent. Dit keer blijft de lichamelijke oefening 'beperkt tot strompelen,' zoals Juan Diego zelf zegt, en circusacrobatiek. Alweer een element dat in diverse van Irvings romans voorkomt, inclusief de bijbehorende dwergen, macho leeuwentemmers en clowns, al dan niet in travestie. Want ook dat is een belangrijk thema in Irvings werk: de altijd beweeglijke grenzen tussen de geslachten.

Dat Irving toch niet elke keer hetzelfde boek schrijft (integendeel) komt doordat zijn romans uiteindelijk over niets van het bovenstaande gaan. Het zijn haakjes om zijn werkelijke thematiek aan op te hangen: barmhartigheid en tolerantie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden