Terugkijken in de tijd met ’s werelds grootste telescoop

Technici installeren in een weiland bij Exloërveen een van de antennes van LOFAR. (FOTO VINCENT JANNINK, ANP)

borger – - Op een afstand lijken ze op reusachtige dominostenen. De grote zwarte dozen die in een klein groen weiland bij Exloërveen liggen. Hun uiterlijk verraadt niet hun doel in dit groene landschap, namelijk het in kaart brengen van de gebeurtenissen in het vroege begin van het heelal. Deze dozen zijn antennes die deel uitmaken van de nieuwe internationale radiotelescoop LOFAR. ASTRON, het Nederlandse instituut voor radioastronomie, is verantwoordelijk voor de bouw en ontwikkeling van de telescoop.

Vandaag opent koningin Beatrix in Borger-Odoorn in Drenthe deze nieuwe telescoop. Het is de grootste ter wereld: 25.000 antennes verdeeld over 44 stations in Nederland, Groot-Brittannië, Duitsland, Frankrijk en Zweden. Gezamenlijk vormen de antennes de nieuwe telescoop.

LOFAR staat voor ’Low frequency array’. Hij meet namelijk straling met een lage frequentie: radiostraling. Elektrisch geladen deeltjes in een verhit gas zenden onder invloed van magnetische velden deze straling uit. Bijvoorbeeld waterstofgas in sterren. Doordat deze een lange golflengte hebben, gaat de straling door alles heen. Daarom kunnen astronomen heel ver in het heelal kijken en zien zij ook de geschiedenis ervan.

„In het begin was het heelal donker. Er waren nog geen sterren”, legt Michiel van Haarlem uit. Hij is de directeur van LOFAR. „Toen de sterren zich vormden, werden ze warmer en dat gaf radiosignalen van verhit waterstofgas. De signalen vertellen ons iets over de vorming van die eerste sterren.”

De lange golflengte – soms wel tientallen meters – heeft ook een nadeel. Het meten ervan vereist dat radiotelescopen groot zijn. Daarom gebruiken radiotelescopen grote schijven om deze signalen uit de ruimte te registreren. „Er zit een grens aan de grootte van een schotel”, legt Van Haarlem uit. „Een telescoop met één schotel heeft een beperkte scherpte. Als je een telescoop wilt bouwen die de hele hemel in kaart brengt, moet je een grote scherpte hebben.”

Daarom moeten ook de radiotelescopen groot zijn. LOFAR is van een nieuwe generatie van grotere radiotelescopen. In plaats van één enkele grote schotel die zich op de hemel richt, vormen de duizenden antennes – zwarte dominostenen, maar ook rechtopstaande buizen – één gigantische ’schotel’. Hierdoor heeft de telescoop een veel grotere diameter dan een enkele schotel ooit kan hebben. LOFAR bereikt zijn grote scherpte doordat de verschillende radiosignalen, die zijn opgevangen door duizenden antennes, worden samengevoegd. Een hoogwaardig glasvezelnetwerk stuurt alle gegevens naar een supercomputer van de Rijksuniversiteit Groningen.

De antennes hoeven ook niet fysiek gedraaid te worden om de hemel af te speuren naar radiostralen. „We richten met onze elektronica. En dat kunnen we zelfs in tien richtingen tegelijkertijd doen. ”

Hierdoor kan LOFAR gemakkelijk de hemel afspeuren naar radiosignalen. „Door de hemel in de gaten te houden, kunnen we de gebeurtenissen in het heelal in beeld brengen.”

In Nederland alleen al heeft de ’schotel’ door de antennestations een diameter van honderd kilometer. Als de stations in het buitenland ook klaar zijn krijgt LOFAR een diameter van zo’n duizend kilometer. De grootte van de radiotelescoop kan gemakkelijk uitgebreid worden door het bouwen van nieuwe antennes. Van Haarlem: „Met antennes van Spanje tot Zweden zouden we een diameter van tweeduizend kilometer kunnen maken.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden