Terug naar zijn Bulgaarse wortels

Historische roman | interview | Hij wil een bijdrage leveren aan de genezing van de getraumatiseerde Bulgaarse samenleving. Daarom schreef Ilija Trojanow de roman 'Macht en Verzet' over de communistische periode in zijn geboorteland. 'Ik ben een buitenstaander en daardoor in de perfecte positie om dit boek te schrijven.'

Tweehonderd euro heeft hij de avond ervoor gewonnen, vertelt Ilija Trojanow lachend in het Amsterdamse hotel. Toen hij zijn treinaansluiting miste in Hannover liep hij nieuwsgierig het casino binnen en had geluk. Het is typerend voor de Bulgaarse auteur die altijd op zoek is naar nieuwe ervaringen.

Alsof hij Kuifje is, stort hij zich telkens weer op een expeditie. Zo trad hij in de voetsporen van ontdekkingsreiziger Richard Burton, maakte hij zich in vier jaar tijd alle olympische sporten eigen en nam deel aan de hadj. Het leverde boeken op als de bestseller 'De wereldverzamelaar', 'Meine Olympiade' en 'Pelgrimstocht naar Mekka'.

Voor zijn laatste en misschien wel meest persoonlijke project keerde Trojanow terug naar zijn Bulgaarse wortels en schreef de roman 'Macht en Verzet' over de communistische dictatuur die het land 45 jaar in zijn greep hield. Twintig jaar deed Trojanow onderzoek, sprak met betrokkenen en dook de archieven in. "Serieuze research duurt lang", verzucht de auteur terwijl hij zijn espresso bijna omgooit als hij de houten tafel even optilt. "Ik heb fundatie nodig zoals deze solide tafel; als die er is kan ik bijzondere dingen doen. Mijn verbeelding begint pas te werken als ik genoeg kennis heb, als ik weet hoe de sfeer was, hoe het rook, als ik de taal kan voelen."

Het Bulgaars was Trojanow al machtig maar de communistische periode maakte hij niet zelf mee. "Ik was zes jaar toen ik met mijn ouders vluchtte. Daardoor ben ik een buitenstaander, ook al ben ik er geboren en spreek ik de taal. Ik ken de weg, ik verdwaal niet maar ik voel mij er ook niet comfortabel. Ik was daarom in de perfecte positie om dit boek te schrijven. Alles lijkt vreemd, een beetje bizar. Dat is goed voor een auteur."

Wat voor Bulgarije trof u bij uw terugkeer aan?

"Een land dat ik niet kende. Wat niet iedereen zich realiseert is dat vluchtelingen en migranten hun vaderland niet achterlaten als ze vertrekken. Door mythes, herinneringen en verhalen houden ze het in de familie. Ze idealiseren het land dat ze verloren hebben tot een paradijs maar demoniseren het tegelijkertijd. Ze moesten immers vertrekken uit 'deze ergste plek op aarde'. Het is een gekke paradox. Vluchtelingen treuren om wat ze moesten achterlaten, maar zijn tegelijkertijd blij dat ze het 'kwijt' zijn."

Hoe was dat voor u als vluchteling om uw land 'kwijt' te zijn?

"In mijn jeugd had ik daar wel last van. Ik wilde graag ergens bijhoren, maar ik wist niet goed waarbij. Ik ben dus geboren in Bulgarije, vluchtte naar Italië, groeide op in Kenia en studeerde in Duitsland. Ik voel mij overal een buitenstaander. Ik ben erachter gekomen dat ik nergens echt bij hoor en dat vind ik eigenlijk heel prettig, een bevrijding."

Maar de communistische periode die u beschrijft heeft u niet zelf ervaren. Kunt u er dan wel geloofwaardig over schrijven?

"De beste historische romans zijn geschreven door mensen van de volgende generatie. Er zijn natuurlijk uitzonderingen - ik noem een Primo Levi over de Holocaust - maar eigenlijk heb je als schrijver enige afstand nodig. Ik heb inderdaad geen persoonlijke ervaring waar ik uit kan putten, maar ik draag daar ook niet de last van.

"Ik kan spelen met fictie, dat is onmogelijk als het je eigen getuigenis is. Vergis je niet, leven in een totalitair regime definieert je, zelfs als je ertegen in verzet komt. Dat is iets wat vaak onderschat wordt. Kijk maar naar een van mijn hoofdpersonen, Konstantin, die trouw bleef aan zijn principes en geen enkel compromis met de macht sloot. Toch is hij ook overbelast door het verleden en zit hij vast in een mentale gevangenis waar hij zich maar moeilijk uit kan bevrijden."

De anarchistische intellectueel Konstantin vertelt in de meeslepende, lijvige roman Macht en Verzet zijn levensverhaal dat is getekend door het bewind van de communistische dictator Zjivkov. Jaren brengt hij door in de gevangenis nadat hij op zijn twintigste een aanslag had gepleegd op een standbeeld van Stalin. De andere hoofdpersoon Metodi, die samen met Konstantin op het gymnasium zat, blikt in Trojanows roman op een heel ander verleden terug. Als agent van de staatsveiligheidsdienst en een getrouwe van dictator Zjivkov komt hij uiteindelijk tegenover Konstantin te staan. Beide mannen hebben met elkaar gemeen dat het verleden decennia later nog altijd rondspookt. En dat geldt volgens Trojanow voor de meeste Bulgaren.

"Ik ben net terug uit Sofia waar ik de Bulgaarse vertaling van mijn boek heb gepresenteerd. De reacties waren zo emotioneel, soms zelfs agressief. Een psychiater zou waarschijnlijk zeggen dat de Bulgaarse samenleving is getraumatiseerd en dat er geen poging is ondernomen om die te genezen."

Is Macht en verzet uw poging tot genezing van de Bulgaarse maatschappij?

"Jazeker. Literatuur is de natuurlijke arena waarin de discussie geopend kan worden, omdat ze niet aan macht is gebonden. Het is makkelijk om in een roman bepaalde vragen te stellen. Om te laten zien hoe in zo'n systeem normale mensen afschuwelijke daden verrichten. Je neemt het kwaad pas serieus als je de dagelijkse aspecten ervan analyseert, niet als je er een karikatuur van maakt. In Duitsland kwam de verwerking van het nazi-verleden ook pas met de literatuur over die periode op gang."

Waarom worden er dan nog zo weinig romans gepubliceerd over het communistische verleden?

"Blijkbaar kost het tijd. Zo zien we pas de laatste tien jaar opeens de publicatie van heel veel goede romans over de dictatuur van Franco in Spanje. Maar in het geval van Bulgarije speelt ook mee dat er in 1989 niet echt een revolutie heeft plaatsgevonden. Daardoor lopen er nu nog zoveel mensen met invloed rond die er belang bij hebben om de geschiedenis te vergeten, ook als ze zelf niet direct verantwoordelijk zijn voor het verleden.

"Ik vind Irina Bokova, hoofd van Unesco (VN-organisatie, red.), een goed voorbeeld van die 'nieuwe aristocratie'. Haar vader was lid van het politbureau, zelf zat ze later in het parlement en was ze ambassadeur. Ze was misschien niet zelf verantwoordelijk voor de misdaden die in de communistische periode zijn gepleegd, maar ze heeft zich er op geen enkele manier van gedistantieerd.

"Bovendien geldt voor veel van mijn generatiegenoten dat ze het erg pijnlijk vinden om in het verleden te duiken. 'Het heeft de beste jaren van ons leven verwoest', zeggen ze. Ookvinden ze dat ik een standbeeld voor mijn vader moet oprichten omdat hij mij op tijd heeft weggehaald."

Een ander obstakel zijn misschien de slecht toegankelijke archieven? Bulgarije maakte als laatste Oost-Europese land zijn archieven openbaar en bovendien niet allemaal.

"Klopt, de wetgeving over het openbaar maken van die archieven is heel ingewikkeld in Bulgarije. Als je dossiers wil inzien moet je net als Konstantin in het boek heel vasthoudend zijn, elke week terugkomen en geen genoegen nemen met de paar pagina's die je meekrijgt. De meeste mensen geven het op, hebben ook wel wat anders te doen. Veel Bulgaren zijn op een bepaalde manier ook opgelucht dat het inkijken van hun dossiers niet zo gemakkelijk gaat. Het is namelijk vrij pijnlijk om erachter te komen dat je door vrienden, familie of soms zelfs door je partner bent verraden."

Was er ook een dossier over uzelf samengesteld?

"Ja, eigenlijk wel grappig maar vooral belachelijk om te zien wat daarin stond. In de jaren tachtig was ik veel in Parijs omdat mijn oom daar woonde. De communisten claimden dat ik bezig was met het vergaren van draagbare nucleaire wapens. Drie agenten waren met mij bezig, belachelijk! Nou ja, dan heb ik in elk geval wat mensen aan het werk gehouden. Mijn oom die tien jaar in de gevangenis zat, concludeerde nadat hij zijn dossier had bekeken dat hij zo'n 200 mensen te eten had gegeven.

"Het toont nog maar eens aan dat je aan alleen archiefstukken niet zo veel hebt. Je hebt getuigen nodig die als een soort correctie dienen, want de stukken zijn nogal eens onbetrouwbaar. Maar het probleem is dat die getuigen langzaam uitsterven. Straks hebben historici letterlijk kilometers aan door de staat samengesteld materiaal, maar niemand om het aan te toetsen."

Was het voor u lastig getuigen te vinden?

"Mensen die in het verzet zaten wilden heel graag met mij spreken en hebben mij ook aangespoord dit boek te schrijven. Er was zelfs een verzetsman die mij elke maand belde. 'Schiet eens op met je boek', zei hij dan. 'Straks ben ik dood voordat het uitkomt.'"

Hapte de andere partij, die van de kant van de macht, ook zo gretig toe?

"Nee, absoluut niet. In Bulgarije kent iedereen mij. Dus zodra ik opbelde en mijn naam zei, werd er onmiddellijk opgehangen. Je moet je voorstellen dat - even vanuit een feministisch standpunt gezien - het hier gaat om de ergste mannen die je maar kunt bedenken. Gewelddadig, arrogant, op emotioneel gebied niet al te intelligent. Ik heb uiteindelijk gebruikgemaakt van hun ijdelheid. Toen ik over de communistische periode een tv-documentaire maakte, wist ik het laatste hoofd van politie over te halen mee te werken omdat hij wel op de Duitse televisie wilde. Ik heb later nog twee andere mensen van de kant van de macht kunnen spreken."

Wat leverden deze gesprekken u op?

"Geen harde informatie, dit zijn professionals die weten hoe ze 'niets' kunnen vertellen. Maar ik kon ze wel goed gadeslaan. Ik merkte bijvoorbeeld dat ze nogal grof taalgebruik gebruikten. Dat was onderdeel van de strategie om te klinken als arbeiders en boeren die ze voor zich wilden winnen. Het hielp mij bij het schrijven van de passages bezien vanuit veiligheidsagent Metodi. Mijn vrouw wist precies dat ik weer bezig was met een hoofdstuk vanuit zijn perspectief. Dan vond zij mij niet zo leuk.

"Typerend aan de machthebbers van toen is dat zij geen greintje spijt betuigen en dat zij al hun daden goedpraten. Eigenlijk zie je dat nu ook gebeuren met regeringen die hun steeds ruimere anti-terrorismebeleid aan het verdedigen zijn. In Duitsland, waar ik gedeeltelijk woon, hoor ik steeds vaker mensen zeggen dat er meer geheime diensten en politieagenten nodig zijn. Ze lijken het gevaar van zo'n machtige staat niet te zien. Dat gaat zo in tegen de geschiedenis, juist zij zouden beter moeten weten. 'Heb je door de twintigste eeuw heen geslapen?', opper ik dan."

Wat wordt uw volgende project?

"Ik ben bezig met een essay 'Nach den Flucht' (Na de vlucht). Iedereen heeft maar de mond vol over migratie, maar niemand praat erover wat er daarna met migranten moet gebeuren. Integratie wordt vaak heel onrealistisch voorgesteld, waarbij de buitenlander 'verdwijnt' en letterlijk opgaat in het nieuwe land. Maar dat is een illusie. Je draagt je verleden altijd met je mee. Als je zelf niet hebt hoeven vluchten besef je niet hoe dat de rest van je leven beïnvloedt. Zelfs als je, zoals in mijn geval, nog maar zes jaar oud bent."

Ilija Trojanow (Bulgarije, 1965) vluchtte met zijn ouders via Joegoslavië en Italië naar Duitsland waar zij politiek asiel kregen. Later verhuisde het gezin naar Kenia waar Trojanow een groot deel van zijn jeugd doorbracht. Vervolgens woonde hij onder andere in Duitsland, India en Zuid-Afrika. Tegenwoordig is Oostenrijk zijn standplaats. Trojanow werd vooral bekend door zijn boek 'De wereldverzamelaar' (2008) waarvoor hij de Preis der Leipziger Buchmesse ontving.

Wie is Ilija Trojanow?

Ilja Trojanow: 'Veel van mijn generatiegenoten vinden het erg pijnlijk om in het verleden te duiken.'

'Macht en verzet',

Ilija Trojanow, 445 pagina's, uitgeverij De Geus, 19,95 euro.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden