Terug naar het ziekenfonds? Geen goed idee

zorgfonds | De minpunten van het zorgverzekeringsstelsel leiden tot nostalgie naar het ziekenfonds. Behalve onder de bestuurders van die voormalige fondsen.

Het plan van de SP voor een Nationaal Zorgfonds doet denken aan de afgeschafte ziekenfondsen. Zou terugkeer een goed idee zijn? Nee, zeggen drie voormalige bestuurders van zo'n ziekenfonds en de directeur van hun voormalige koepelvereniging. De ziekenfondsen waren log, kenden wachtlijsten, boden weinig keuzevrijheid, en zorgden voor een tweedeling in de maatschappij. Die kan weer terugkeren bij de invoering van een Nationaal Zorgfonds, zeggen ze.

De premie

Niek de Jong begrijpt het oplaaiende 'ziekenfondssentiment' wel. "Men is zich er bewuster van dat de premie stijgt. In de tijd van het ziekenfonds zag je dat niet, want dat liep via de sociale premies. Het is wel ironisch, want men heeft hier destijds bewust voor gekozen. De consument zou dan beter kunnen zien wat de zorg kost. Nou, bij een verhoging van vijf euro per maand is het land te klein, dus dat is in ieder geval geslaagd. Het idee dat er in de tijd van het ziekenfonds geen eigen risico was, klopt overigens niet. Hoewel het om lagere bedragen ging, was er de ziekenfondsknaak, en daarnaast een eigen bijdrage voor de specialistische zorg. Dat soort heffingen ontstonden als de VVD of het CDA in een kabinet zaten, en verdwenen als de PvdA erin zat. Ook toen had de overheid geld nodig, en werd er creatief gezocht naar extra inkomsten."

Eeke van der Veen: "Die vaste premie is óók bedacht om mensen te prikkelen om bij een stijging over te stappen naar een verzekeraar met een aantrekkelijker premie. Dat zou de concurrentie bevorderen, net zoals bij een autoverzekering. Maar zo werkt het in de zorg niet, want de zorgkosten verschillen niet veel per zorgverzekeraar. Je moet je dus afvragen of de marktwerking zijn doel bereikt. Ik denk van niet. Ik ben daarom voor een inkomensafhankelijke premie, net zoals in het ziekenfonds. Dat hebben we nu geregeld via de zorgtoeslag. Als je zou kiezen voor een inkomensafhankelijke premie ben je meteen van die bureaucratie af. Maar daar is geen Nationaal Zorgfonds voor nodig."

Tweedeling

Het zal het laatste zijn wat de SP beoogt, maar toch zal het Nationaal Zorgfonds volgens De Jong weer voor een tweedeling zorgen, net zoals in de tijd van het ziekenfonds. Voor Nederlanders met een relatief laag inkomen was er het fonds, wie wat meer verdiende, was particulier verzekerd. "Dat betekende grote verschillen, alleen al in de ziekenhuizen, waar er voor ziekenfondsverzekerden aparte kamers en aparte spreekuren waren. Een ziekenfondsverzekerde voelde zich echt gediscrimineerd. Het bekende ziekenfondsbrilletje is daarvan het symbool geworden. Men was op verjaardagen blij te kunnen zeggen particulier verzekerd te zijn."

Hugo Keuzenkamp: "Die ongelijkheid komt dan terug, want het bloed kruipt waar het niet gaan kan. De rijken zullen geen genoegen nemen met dat Nationaal Zorgfonds. Zij zullen allerlei pluspakketten willen. Er zal een heel circuit naast gaan ontstaan. In landen als Groot-Brittannië die een vergelijkbaar nationaal fonds hebben is dat ook zo. Daar wemelt het van de privéklinieken; dat zijn niet van die kleintjes, zoals bij ons, maar echt grote. Het wordt dan toch weer een hybride stelsel."

De Jong: "De gezondheidszorg is een groot goed. We moeten niet willen dat een deel van de verzekerden in een apart stelsel zit, want zij betalen dan niet mee voor de minder gefortuneerden, die in de regel meer zorg nodig hebben. Dat is niet solidair, en we zien het ook nu alweer gebeuren met de opkomst van budgetpolissen. Jonge, gezonde mensen nemen nu zo'n polis met een hoog eigen risico en betalen daardoor niet mee voor Nederlanders die meer zorg nodig hebben. Ook dat is verkeerd. Een pré van het ziekenfonds was dat de solidariteit werd afgedwongen."

Bureaucratie

Volgens de SP kan er door invoering van het Nationale Zorgfonds 1,3 miljard bespaard worden door het schrappen van onnodige regels en bureaucratie in de zorg. Maar volgens Keuzenkamp waren de oude ziekenfondsen geen pareltjes van efficiency. "Toen ik in Amsterdam ging studeren en me wilde inschrijven bij het Ziekenfonds Amsterdam en Omstreken moest je daar een middag voor vrij nemen. Je ging dan naar een gebouw met een grote zaal en balies, waar je een nummertje moest trekken en lang moest wachten. Vanwege de technologische vooruitgang zou dat nu niet meer gebeuren, maar het is nu voor zorgverzekeraars wel relevant wat jij als klant van ze vindt. En dat was voor die ziekenfonds-monopolisten niet zo."

Van der Veen verwacht dat de bureaucratie toeneemt bij een Nationaal Zorgfonds. De SP wil van negen zorgverzekeraars naar één Nationaal Zorgfonds: een megafusie. Gek genoeg staat dat haaks op hun ideeën over kleinschaligheid. Het idee dat iets goedkoper wordt door schaalvergroting is achterhaald. Als je kijkt naar de overheveling van de zorg naar de gemeenten, en je ziet hoeveel ellende daardoor is ontstaan, dan zou ik er niet voor pleiten om nu alweer een gigantische operatie op touw te zetten. Je kunt beter de fouten in het huidige systeem repareren. Dat is wel nodig, want er heerst grote ontevredenheid. De SP heeft niet voor niets 160.000 handtekeningen verzameld voor dit plan."

Hans Feenstra: "Zorgaanbieders moeten nu contracten sluiten met soms wel vijf, zes zorgverzekeraars. Dat kost veel energie en heeft voor de patiënt geen meerwaarde. De verantwoordingsbureaucratie die daardoor is ontstaan, is uit de hand gelopen. Pak dat aan, zou ik zeggen. De SP heeft daar wel een punt. Maar een monopolist wordt log en klantonvriendelijk."

Zorgkosten

Stel: er zouden nog steeds ziekenfondsen zijn, wat was er dan met de zorgkosten gebeurd? "Ik denk niet dat mensen het gebrek aan service nog zouden accepteren", zegt Feenstra. "De burger is veeleisender, assertiever en mondiger geworden."

Maar stel? "We moeten de invloed van een ander systeem ook niet overschatten. De zorgkosten zijn erg afhankelijk van wat er qua nieuwe behandelingen en technieken uit de pijplijn komt. Als ik tien jaar geleden ergens op de afdeling reumatologie kwam, kwamen de patiënten in een rolstoel binnen. Tegenwoordig komen de patiënten binnenlopen. Er is nu zoveel meer mogelijk. Als arts word ik daar blij van, maar economisch heb je wel een probleem. Zorg kost soms ook gewoon wat het kost."

Keuzenkamp: "Waren we doorgegaan met de ziekenfondsen, dan waren de kosten uit de klauwen gelopen. Want in de tijd van de ziekenfondsen zat de zorg veel dichter op de politiek. Als een zorgaanbieder in die tijd wat wilde, dan gingen ze naar de minister. Die zei onder druk van de media en de Tweede Kamer vaak ja. Ik heb dat in mijn tijd bij Ohra in Den Haag meegemaakt. Daar kreeg een ziekenhuis toestemming voor een afdeling hartchirurgie, terwijl het aanbod in de regio al groot genoeg was. Nu zegt de minister: 'Daarvoor moet u bij de zorgverzekeraar zijn'. Nederland staat al jaren op nummer één van de Health Consumer Index als het gaat over betaalbaarheid en toegankelijkheid van zorg. Dat komt omdat de politiek op afstand staat."

De Jong: "Het ziekenfonds had wel meer binding met de regio dan de huidige zorgverzekeraars. Ik kan me herinneren dat het ziekenfonds in Alphen aan den Rijn een jaarlijkse avond organiseerde waarop alle huisartsen geanonimiseerd te horen kregen hoeveel medicijnen ze hadden voorgeschreven en hoeveel patiënten ze hadden doorverwezen. Een zekere huisarts 29 vloog uit alle grafieken, waarbij iedereen zich afvroeg wie dat was. Het idee om zo'n avond te organiseren was goed. Zo maakten ze artsen bewust van de kosten."

Van der Veen: "Verzekerden hadden via de ledenraad ook wat te zeggen. Nu staat het ver van de mensen af. 'Men fuseert maar', hoor je vaak. Maar dat gevoel van betrokkenheid krijg je niet terug met een log Nationaal Zorgfonds."

Keuzevrijheid

Het systeem van de SP werkt bij de gratie van verboden, zegt Van der Veen. "Ook het Nationaal Zorgfonds zal moeten voorkomen dat teveel artsen zich in een regio vestigen. Dat betekent dat er staatsplanning nodig is. Je kunt dan niet meer hebben dat er allemaal mensen uit Zwolle naar een ziekenhuis in Amsterdam gaan, want dan loopt de planning in de soep. In de tijd van het ziekenfonds moest er een machtiging aangevraagd worden voor een bezoek aan een arts in een andere regio. Daar was een enorme bureaucratie voor opgetuigd. Die wil je echt niet terug."

De Jong: "Als er een arts afstudeerde en in zijn regio wilde gaan werken, dan had het ziekenfonds een acceptatieplicht. Met de komst van het nieuwe zorgstelsel is dat gelukkig afgeschaft. Een verzekeraar kan nu zeggen: 'In deze regio zijn al genoeg huisartsen'. Dat leidt soms tot wrevel, maar dat is niet erg. Ik zou er niet voor zijn die acceptatieplicht weer in te voeren, want dan heb je geen grip meer op de zaak."

Feenstra: "Het ziekenfonds was ook de tijd van de beruchte wachtlijsten. In mijn tijd bij De Friesland waren er enorme wachttijden voor knie- en heupoperaties. Wij zijn toen naar het Duitse Oldenburg gegaan om extra zorg in te kopen. Zestig patiënten zijn daar toen geopereerd, waaronder een klokkenmaker uit Joure. Hij heeft me later nog eens verteld dat die operatie hem in staat heeft gesteld om zijn bedrijf overeind te houden. Van die wachtlijsten zijn we gelukkig verlost."

Van der Veen: "Voor de centrale planning die nodig is om dit nieuwe systeem te laten functioneren, is het eigenlijk nodig dat alle artsen, net als in Groot-Brittannië, in loondienst bij de overheid komen. Dan kun je veel beter sturen. Al die eigen bazen zijn nauwelijks in de hand te houden. Maar dat zegt de SP er niet bij, want dan zou zouden ze de steun verliezen van tienduizenden artsen die denken dat ze straks mooi van die irritante zorgverzekeraars af zijn. Maar dat is niet het hele verhaal."

Voormalige ziekenfondsbestuurders

Eeke van der Veen (70) was tussen 1989 en 2006 voorzitter van de raad van bestuur van ziekenfonds Agis. Van 2006 tot 2012 was hij namens de PvdA in de Tweede Kamer woordvoerder financiering van de zorg.

Hans Feenstra (61) was van 2001 tot 2009 voorzitter van de raad van bestuur van De Friesland Zorgverzekeraar, tot 2006 een ziekenfonds. Hij is nu voorzitter van de raad van bestuur van het Martini Ziekenhuis in Groningen.

Hugo Keuzenkamp (55) was van 2004 tot 2007 statutair directeur van het Ohra-Ziekenfonds van Delta Lloyd en is nu lid van de raad van bestuur van het Westfriesgasthuis in Hoorn.

Niek de Jong (76) was van 1995 tot 2000 directeur van Zorgverzekeraars Nederland, de toenmalige koepelorganisatie van ziekenfondsen en particuliere zorgverzekeringen.

Wat was het ziekenfonds?

Tot 2006 kende Nederland tot een bepaalde inkomensgrens een verplichte aansluiting bij het ziekenfonds. Ongeveer twee derde van alle Nederlanders was via zo'n fonds verzekerd. Toen dit in 1941 in het Ziekenfondsenbesluit werd geregeld waren er nog 241 fondsen. In 2002 was dat aantal geslonken tot 71, waarvan het merendeel particulier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden